28 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
स श्वा प्रकृतिम् आपन्नः परं दैन्यम् उपागमत्
ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः
bhīṣma uvāca
sa śvā prakṛtim āpannaḥ paraṃ dainyam upāgamat
ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpastapovanabahiṣkṛtaḥ
- 2
एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम्
आर्जवं प्रकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं श्रुतं दमम्
evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām
ārjavaṃ prakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śrutaṃ damam
- 3
अनुक्रोशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं क्षमाम्
भृत्या ये यत्र योग्याः स्युस्तत्र स्थाप्याः सुशिक्षिताः
anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kṣamām
bhṛtyā ye yatra yogyāḥ syustatra sthāpyāḥ suśikṣitāḥ
- 4
नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यम् अर्हति
अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखम् एधते
nāparīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyam arhati
akulīnanarākīrṇo na rājā sukham edhate
- 5
कुलजः प्रकृतो राज्ञा तत्कुलीनतया सदा
न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानो ऽप्यनागसि
kulajaḥ prakṛto rājñā tatkulīnatayā sadā
na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno 'pyanāgasi
- 6
अकुलीनस्तु पुरुषः प्रकृतः साधुसंक्षयात्
दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत्
akulīnastu puruṣaḥ prakṛtaḥ sādhusaṃkṣayāt
durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet
- 7
कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम्
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा
kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam
sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā
- 8
कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम्
अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम्
kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam
alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam
- 9
सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम्
सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणम् अतन्द्रितम्
sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratam
satkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇam atandritam
- 10
युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम्
राज्ञस्त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम्
yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidam
rājñastrivargavettāraṃ paurajānapadapriyam
- 11
खातकव्यूहतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम्
इङ्गिताकारतत्त्वज्ञं यात्रायानविशारदम्
khātakavyūhatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidam
iṅgitākāratattvajñaṃ yātrāyānaviśāradam
- 12
हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञम् अहंकारविवर्जितम्
प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम्
hastiśikṣāsu tattvajñam ahaṃkāravivarjitam
pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇam
- 13
चोक्षं चोक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम्
नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम्
cokṣaṃ cokṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam
nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitam
- 14
अस्तब्धं प्रश्रितं शक्तं मृदुवादिनम् एव च
धीरं श्लक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालोपपादकम्
astabdhaṃ praśritaṃ śaktaṃ mṛduvādinam eva ca
dhīraṃ ślakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālopapādakam
- 15
सचिवं यः प्रकुरुते न चैनम् अवमन्यते
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेर् इव
sacivaṃ yaḥ prakurute na cainam avamanyate
tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapater iva
- 16
एतैर् एव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः
etair eva guṇairyukto rājā śāstraviśāradaḥ
eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ
- 17
धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित्
शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः
dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit
śuśrūṣuḥ śrutavāñśrotā ūhāpohaviśāradaḥ
- 18
मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये
medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ
dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃśca viparyaye
- 19
दानाच्छेदे स्वयंकारी सुद्वारः सुखदर्शनः
आर्तहस्तप्रदो नित्यम् आप्तंमन्यो नये रतः
dānācchede svayaṃkārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ
ārtahastaprado nityam āptaṃmanyo naye rataḥ
- 20
नाहंवादी न निर्द्वंद्वो न यत्किंचनकारकः
कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः
nāhaṃvādī na nirdvaṃdvo na yatkiṃcanakārakaḥ
kṛte karmaṇyamoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ
- 21
संगृहीतजनो ऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा
दाता भृत्यजनावेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः
saṃgṛhītajano 'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā
dātā bhṛtyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ
- 22
युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः
चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा
yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ
cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā
- 23
राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत्
योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगुणैर्वृताः
rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyastādṛśo bhavet
yodhāścaiva manuṣyendra sarvairguṇaguṇairvṛtāḥ
- 24
अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाः
न विमानयितव्याश्च राज्ञा वृद्धिम् अभीप्सता
anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ
na vimānayitavyāśca rājñā vṛddhim abhīpsatā
- 25
योधाः समरशौटीराः कृतज्ञाः शस्त्रकोविदाः
धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः
yodhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñāḥ śastrakovidāḥ
dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ
- 26
अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः
इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही
arthamānavivṛddhāśca rathacaryāviśāradāḥ
iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatermahī
- 27
सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा
उत्थानशीलो मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः
sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā
utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ
- 28
शक्या अश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत
संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा
śakyā aśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata
saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā

