30 shlokas
- 1
नारद उवाच
अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम्
निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखम् एधते
nārada uvāca
aśokaṃ śokanāśārthaṃ śāstraṃ śāntikaraṃ śivam
niśamya labhate buddhiṃ tāṃ labdhvā sukham edhate
- 2
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्
śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca
divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
- 3
तस्माद् अनिष्टनाशार्थम् इतिहासं निबोध मे
तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम्
tasmād aniṣṭanāśārtham itihāsaṃ nibodha me
tiṣṭhate cedvaśe buddhirlabhate śokanāśanam
- 4
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः
aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya ca
manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante alpabuddhayaḥ
- 5
द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत्
तान् अनाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते
dravyeṣu samatīteṣu ye guṇāstānna cintayet
tān anādriyamāṇasya snehabandhaḥ pramucyate
- 6
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते
अनिष्टवद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते
doṣadarśī bhavettatra yatra rāgaḥ pravartate
aniṣṭavaddhitaṃ paśyettathā kṣipraṃ virajyate
- 7
नार्थो न धर्मो न यशो यो ऽतीतम् अनुशोचति
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते
nārtho na dharmo na yaśo yo 'tītam anuśocati
apyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate
- 8
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च
सर्वाणि नैतद् एकस्य शोकस्थानं हि विद्यते
guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca
sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate
- 9
मृतं वा यदि वा नष्टं यो ऽतीतम् अनुशोचति
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते
mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītam anuśocati
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate
- 10
नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम्
सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते
nāśru kurvanti ye buddhyā dṛṣṭvā lokeṣu saṃtatim
samyakprapaśyataḥ sarvaṃ nāśrukarmopapadyate
- 11
दुःखोपघाते शारीरे मानसे वाप्युपस्थिते
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत्
duḥkhopaghāte śārīre mānase vāpyupasthite
yasminna śakyate kartuṃ yatnastannānucintayet
- 12
भैषज्यम् एतद्दुःखस्य यद् एतन्नानुचिन्तयेत्
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते
bhaiṣajyam etadduḥkhasya yad etannānucintayet
cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi pravardhate
- 13
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरम् औषधैः
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समताम् इयात्
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīram auṣadhaiḥ
etadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatām iyāt
- 14
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः
anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ
ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ
- 15
न जानपदिकं दुःखम् एकः शोचितुम् अर्हति
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येद् उपक्रमम्
na jānapadikaṃ duḥkham ekaḥ śocitum arhati
aśocanpratikurvīta yadi paśyed upakramam
- 16
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः
स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणम् अप्रियम्
sukhādbahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥ
snigdhatvaṃ cendriyārtheṣu mohānmaraṇam apriyam
- 17
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाप्युभयं नरः
अभ्येति ब्रह्म सो ऽत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः
parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vāpyubhayaṃ naraḥ
abhyeti brahma so 'tyantaṃ na taṃ śocanti paṇḍitāḥ
- 18
दुःखम् अर्था हि त्यज्यन्ते पालने न च ते सुखाः
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशम् एषां न चिन्तयेत्
duḥkham arthā hi tyajyante pālane na ca te sukhāḥ
duḥkhena cādhigamyante nāśam eṣāṃ na cintayet
- 19
अन्याम् अन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः
अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः
anyām anyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ
atṛptā yānti vidhvaṃsaṃ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ
- 20
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
- 21
अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम्
तस्मात्संतोषम् एवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः
anto nāsti pipāsāyāstuṣṭistu paramaṃ sukham
tasmātsaṃtoṣam eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ
- 22
निमेषमात्रम् अपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति
स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किम् अनुचिन्तयेत्
nimeṣamātram api hi vayo gacchanna tiṣṭhati
svaśarīreṣvanityeṣu nityaṃ kim anucintayet
- 23
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा तमसः परम्
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम्
bhūteṣvabhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā tamasaḥ param
na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim
- 24
संचिन्वानकम् एवैनं कामानाम् अवितृप्तकम्
व्याघ्रः पशुम् इवासाद्य मृत्युर् आदाय गच्छति
saṃcinvānakam evainaṃ kāmānām avitṛptakam
vyāghraḥ paśum ivāsādya mṛtyur ādāya gacchati
- 25
अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे
अशोचन्न् आरभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्
athāpyupāyaṃ saṃpaśyedduḥkhasya parimokṣaṇe
aśocann ārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet
- 26
शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च
नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाधनस्य वा
śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca
nopabhogātparaṃ kiṃciddhanino vādhanasya vā
- 27
प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखम् अनामयम्
विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः
prāksaṃprayogādbhūtānāṃ nāsti duḥkham anāmayam
viprayogāttu sarvasya na śocetprakṛtisthitaḥ
- 28
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā
cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca vidyayā
- 29
प्रणयं प्रतिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च
विचरेद् असमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः
praṇayaṃ pratisaṃhṛtya saṃstuteṣvitareṣu ca
vicared asamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ
- 30
अध्यात्मरतिर् आसीनो निरपेक्षो निरामिषः
आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत्
adhyātmaratir āsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ
ātmanaiva sahāyena yaścaretsa sukhī bhavet

