109 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
उक्तो मन्त्रो महाबाहो न विश्वासो ऽस्ति शत्रुषु
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत्
yudhiṣṭhira uvāca
ukto mantro mahābāho na viśvāso 'sti śatruṣu
kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset
- 2
विश्वासाद्धि परं राज्ञो राजन्न् उत्पद्यते भयम्
कथं वै नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिव
viśvāsāddhi paraṃ rājño rājann utpadyate bhayam
kathaṃ vai nāśvasanrājā śatrūñjayati pārthiva
- 3
एतन्मे संशयं छिन्द्धि मनो मे सम्प्रमुह्यति
अविश्वासकथाम् एताम् उपश्रुत्य पितामह
etanme saṃśayaṃ chinddhi mano me sampramuhyati
aviśvāsakathām etām upaśrutya pitāmaha
- 4
भीष्म उवाच
शृणु कौन्तेय यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य पार्थिव
bhīṣma uvāca
śṛṇu kaunteya yo vṛtto brahmadattaniveśane
pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya pārthiva
- 5
काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी
पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहोषिता
kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinī
pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahoṣitā
- 6
रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः
सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्योनिगतापि सा
rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ
sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā
- 7
अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रम् एकं सुवर्चसम्
समकालं च राज्ञो ऽपि देव्याः पुत्रो व्यजायत
abhiprajātā sā tatra putram ekaṃ suvarcasam
samakālaṃ ca rājño 'pi devyāḥ putro vyajāyata
- 8
समुद्रतीरं गत्वा सा त्वाजहार फलद्वयम्
पुष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह
samudratīraṃ gatvā sā tvājahāra phaladvayam
puṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha
- 9
फलम् एकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम्
अमृतास्वादसदृशं बलतेजोविवर्धनम्
तत्रागच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात्
phalam ekaṃ sutāyādādrājaputrāya cāparam
amṛtāsvādasadṛśaṃ balatejovivardhanam
tatrāgacchatparāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt
- 10
धात्र्या हस्तगतश्चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा
शून्ये तु तम् उपादाय पक्षिणं समजातकम्
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तम् उपागमत्
dhātryā hastagataścāpi tenākrīḍata pakṣiṇā
śūnye tu tam upādāya pakṣiṇaṃ samajātakam
hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastam upāgamat
- 11
अथ सा शकुनी राजन्न् आगमत्फलहारिका
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले
atha sā śakunī rājann āgamatphalahārikā
apaśyannihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale
- 12
बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम्
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यम् अब्रवीत्
bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutam
pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyam abravīt
- 13
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम्
कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च
kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītirna ca sauhṛdam
kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca
- 14
क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वोपघातिषु
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम्
kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣu
apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam
- 15
अहम् अस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम्
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः
aham asya karomyadya sadṛśīṃ vairayātanām
kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ
- 16
सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः
शरणागतस्य च वधस्त्रिविधं ह्यस्य किल्बिषम्
sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ
śaraṇāgatasya ca vadhastrividhaṃ hyasya kilbiṣam
- 17
इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा
भित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यम् अब्रवीत्
ityuktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā
bhittvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyam abravīt
- 18
इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति
कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम्
icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati
kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubham
- 19
पापं कर्म कृतं किंचिन्न तस्मिन्यदि विद्यते
निपात्यते ऽस्य पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु
pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃcinna tasminyadi vidyate
nipātyate 'sya putreṣu na cetpautreṣu naptṛṣu
- 20
ब्रह्मदत्त उवाच
अस्ति वै कृतम् अस्माभिर् अस्ति प्रतिकृतं त्वया
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः
brahmadatta uvāca
asti vai kṛtam asmābhir asti pratikṛtaṃ tvayā
ubhayaṃ tatsamībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ
- 21
पूजन्युवाच
सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम्
pūjanyuvāca
sakṛtkṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ
na tadbudhāḥ praśaṃsanti śreyastatrāpasarpaṇam
- 22
सान्त्वे प्रयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत्
क्षिप्रं प्रबध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति
sāntve prayukte nṛpate kṛtavaire na viśvaset
kṣipraṃ prabadhyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati
- 23
अन्योन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छति
पुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलोकं निगच्छति
anyonyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchati
putrapautre vinaṣṭe tu paralokaṃ nigacchati
- 24
सर्वेषां कृतवैराणाम् अविश्वासः सुखावहः
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातकः
sarveṣāṃ kṛtavairāṇām aviśvāsaḥ sukhāvahaḥ
ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātakaḥ
- 25
न विश्वसेद् अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत्
कामं विश्वासयेद् अन्यान्परेषां तु न विश्वसेत्
na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset
kāmaṃ viśvāsayed anyānpareṣāṃ tu na viśvaset
- 26
माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य वेत्ता
mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥ
bhrātā śatruḥ klinnapāṇirvayasya ātmā hyekaḥ sukhaduḥkhasya vettā
- 27
अन्योन्यकृतवैराणां न संधिर् उपपद्यते
स च हेतुर् अतिक्रान्तो यदर्थम् अहम् आवसम्
anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhir upapadyate
sa ca hetur atikrānto yadartham aham āvasam
- 28
पूजितस्यार्थमानाभ्यां जन्तोः पूर्वापकारिणः
चेतो भवत्यविश्वस्तं पूर्वं त्रासयते बलात्
pūjitasyārthamānābhyāṃ jantoḥ pūrvāpakāriṇaḥ
ceto bhavatyaviśvastaṃ pūrvaṃ trāsayate balāt
- 29
पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना
जह्यात्तं सत्त्ववान्वासं संमानितविमानितः
pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāccaiva vimānanā
jahyāttaṃ sattvavānvāsaṃ saṃmānitavimānitaḥ
- 30
उषितास्मि तवागारे दीर्घकालम् अहिंसिता
तद् इदं वैरम् उत्पन्नं सुखम् आस्स्व व्रजाम्यहम्
uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālam ahiṃsitā
tad idaṃ vairam utpannaṃ sukham āssva vrajāmyaham

