16 shlokas
- 1
भृगुर् उवाच
सत्यं ब्रह्म तपः सत्यं सत्यं सृजति च प्रजाः
सत्येन धार्यते लोकः स्वर्गं सत्येन गच्छति
bhṛgur uvāca
satyaṃ brahma tapaḥ satyaṃ satyaṃ sṛjati ca prajāḥ
satyena dhāryate lokaḥ svargaṃ satyena gacchati
- 2
अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः
तमोग्रस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तमसावृतम्
anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hyadhaḥ
tamograstā na paśyanti prakāśaṃ tamasāvṛtam
- 3
स्वर्गः प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च
सत्यानृतात्तद् उभयं प्राप्यते जगतीचरैः
svargaḥ prakāśa ityāhurnarakaṃ tama eva ca
satyānṛtāttad ubhayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ
- 4
तत्र त्वेवंविधा वृत्तिर्लोके सत्यानृता भवेत्
धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखं सुखं तथा
tatra tvevaṃvidhā vṛttirloke satyānṛtā bhavet
dharmādharmau prakāśaśca tamo duḥkhaṃ sukhaṃ tathā
- 5
तत्र यत्सत्यं स धर्मो यो धर्मः स प्रकाशो यः प्रकाशस्तत्सुखम् इति
तत्र यद् अनृतं सो ऽधर्मो यो ऽधर्मस्तत्तमो यत्तमस्तद्दुःखम् इति
tatra yatsatyaṃ sa dharmo yo dharmaḥ sa prakāśo yaḥ prakāśastatsukham iti
tatra yad anṛtaṃ so 'dharmo yo 'dharmastattamo yattamastadduḥkham iti
- 6
शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्य् असुखोदयैः
अत्रोच्यते
लोकसृष्टिं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः
śārīrairmānasairduḥkhaiḥ sukhaiścāpy asukhodayaiḥ
atrocyate
lokasṛṣṭiṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ
- 7
तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः
सुखं ह्यनित्यं भूतानाम् इह लोके परत्र च
tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ
sukhaṃ hyanityaṃ bhūtānām iha loke paratra ca
- 8
राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते
तथा तमोऽभिभूतानां भूतानां भ्रश्यते सुखम्
rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate
tathā tamo'bhibhūtānāṃ bhūtānāṃ bhraśyate sukham
- 9
तत्खलु द्विविधं सुखम् उच्यते शारीरं मानसं च
इह खल्वमुष्मिंश्च लोके सर्वारम्भप्रवृत्तयः सुखार्था अभिधीयन्ते
न ह्यतस्त्रिवर्गफलं विशिष्टतरम् अस्ति
स एष काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थयोर् आरम्भस्तद्धेतुर् अस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजना
tatkhalu dvividhaṃ sukham ucyate śārīraṃ mānasaṃ ca
iha khalvamuṣmiṃśca loke sarvārambhapravṛttayaḥ sukhārthā abhidhīyante
na hyatastrivargaphalaṃ viśiṣṭataram asti
sa eṣa kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthayor ārambhastaddhetur asyotpattiḥ sukhaprayojanā
- 10
भरद्वाज उवाच
यद् एतद्भवताभिहितं सुखानां परमाः स्त्रिय इति तन्न गृह्णीमः
न ह्येषाम् ऋषीणां महति स्थितानाम् अप्राप्य एष गुणविशेषो न चैनम् अभिलषन्ति
श्रूयते च भगवांस्त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुर् एकाकी तिष्ठति
ब्रह्मचारी न कामसुखेष्वात्मानम् अवदधाति
अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः कामम् अभिवर्तमानम् अनङ्गत्वेन शमम् अनयत्
तस्माद्ब्रूमो न महात्मभिर् अयं प्रतिगृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुण इति नैतद्भगवतः प्रत्येमि
भगवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति
लोकप्रवादो ऽपि च भवति द्विविधः फलोदयः सुकृतात्सुखम् अवाप्यते दुष्कृताद्दुःखम् इति
अत्रोच्यताम्
bharadvāja uvāca
yad etadbhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti tanna gṛhṇīmaḥ
na hyeṣām ṛṣīṇāṃ mahati sthitānām aprāpya eṣa guṇaviśeṣo na cainam abhilaṣanti
śrūyate ca bhagavāṃstrilokakṛdbrahmā prabhur ekākī tiṣṭhati
brahmacārī na kāmasukheṣvātmānam avadadhāti
api ca bhagavānviśveśvara umāpatiḥ kāmam abhivartamānam anaṅgatvena śamam anayat
tasmādbrūmo na mahātmabhir ayaṃ pratigṛhīto na tveṣa tāvadviśiṣṭo guṇa iti naitadbhagavataḥ pratyemi
bhagavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti
lokapravādo 'pi ca bhavati dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtātsukham avāpyate duṣkṛtādduḥkham iti
atrocyatām
- 11
भृगुर् उवाच
अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं तमोग्रस्ता अधर्मम् एवानुवर्तन्ते न धर्मम्
क्रोधलोभमोहमानानृतादिभिर् अवच्छन्ना न खल्वस्मिंल्लोके न चामुत्र सुखम् आप्नुवन्ति
विविधव्याधिगणोपतापैर् अवकीर्यन्ते
वधबन्धरोगपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैर् उपतापैर् उपतप्यन्ते
चण्डवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैर् उपतप्यन्ते
बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शोकैर् अभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश्चान्यैर् इति
bhṛgur uvāca
anṛtātkhalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tamograstā adharmam evānuvartante na dharmam
krodhalobhamohamānānṛtādibhir avacchannā na khalvasmiṃlloke na cāmutra sukham āpnuvanti
vividhavyādhigaṇopatāpair avakīryante
vadhabandharogaparikleśādibhiśca kṣutpipāsāśramakṛtair upatāpair upatapyante
caṇḍavātātyuṣṇātiśītakṛtaiśca pratibhayaiḥ śārīrairduḥkhair upatapyante
bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiśca mānasaiḥ śokair abhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiścānyair iti
- 12
यस्त्वेतैः शारीरैर्मानसैर्दुःखैर्न स्पृश्यते स सुखं वेद
न चैते दोषाः स्वर्गे प्रादुर्भवन्ति
तत्र भवति खलु
yastvetaiḥ śārīrairmānasairduḥkhairna spṛśyate sa sukhaṃ veda
na caite doṣāḥ svarge prādurbhavanti
tatra bhavati khalu
- 13
सुसुखः पवनः स्वर्गे गन्धश्च सुरभिस्तथा
क्षुत्पिपासाश्रमो नास्ति न जरा न च पापकम्
susukhaḥ pavanaḥ svarge gandhaśca surabhistathā
kṣutpipāsāśramo nāsti na jarā na ca pāpakam
- 14
नित्यम् एव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखम् इहोभयम्
नरके दुःखम् एवाहुः समं तु परमं पदम्
nityam eva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkham ihobhayam
narake duḥkham evāhuḥ samaṃ tu paramaṃ padam
- 15
पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः
पुमान्प्रजापतिस्तत्र शुक्रं तेजोमयं विदुः
pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ
pumānprajāpatistatra śukraṃ tejomayaṃ viduḥ
- 16
इत्येतल्लोकनिर्माणं ब्रह्मणा विहितं पुरा
प्रजा विपरिवर्तन्ते स्वैः स्वैः कर्मभिर् आवृताः
ityetallokanirmāṇaṃ brahmaṇā vihitaṃ purā
prajā viparivartante svaiḥ svaiḥ karmabhir āvṛtāḥ

