25 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
बहवः पुरुषा ब्रह्मन्न् उताहो एक एव तु
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिर् इहोच्यते
janamejaya uvāca
bahavaḥ puruṣā brahmann utāho eka eva tu
ko hyatra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonir ihocyate
- 2
वैशंपायन उवाच
बहवः पुरुषा लोके सांख्ययोगविचारिणाम्
नैतद् इच्छन्ति पुरुषम् एकं कुरुकुलोद्वह
vaiśaṃpāyana uvāca
bahavaḥ puruṣā loke sāṃkhyayogavicāriṇām
naitad icchanti puruṣam ekaṃ kurukulodvaha
- 3
बहूनां पुरुषाणां च यथैका योनिर् उच्यते
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम्
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonir ucyate
tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam
- 4
नमस्कृत्वा तु गुरवे व्यासायामिततेजसे
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये
namaskṛtvā tu gurave vyāsāyāmitatejase
tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramarṣaye
- 5
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव
ऋतं सत्यं च विख्यातम् ऋषिसिंहेन चिन्तितम्
idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva
ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātam ṛṣisiṃhena cintitam
- 6
उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः
अध्यात्मचिन्ताम् आश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत
utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ
adhyātmacintām āśritya śāstrāṇyuktāni bhārata
- 7
समासतस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वम् उक्तवान्
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि प्रसादाद् अमितौजसः
samāsatastu yadvyāsaḥ puruṣaikatvam uktavān
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi prasādād amitaujasaḥ
- 8
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशां पते
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃ pate
- 9
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप
kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ
vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa
- 10
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन्
वैराजसदने नित्यं वैजयन्तं निषेवते
tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan
vairājasadane nityaṃ vaijayantaṃ niṣevate
- 11
अथ तत्रासतस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमतः
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया
आकाशेनैव योगीशः पुरा त्रिनयनः प्रभुः
atha tatrāsatastasya caturvaktrasya dhīmataḥ
lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgādyadṛcchayā
ākāśenaiva yogīśaḥ purā trinayanaḥ prabhuḥ
- 12
ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः
tataḥ khānnipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani
agrataścābhavatprīto vavande cāpi pādayoḥ
- 13
तं पादयोर्निपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना
उत्थापयामास तदा प्रभुर् एकः प्रजापतिः
taṃ pādayornipatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇinā
utthāpayāmāsa tadā prabhur ekaḥ prajāpatiḥ
- 14
उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतम् आत्मजम्
स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि मे ऽन्तिकम्
uvāca cainaṃ bhagavāṃścirasyāgatam ātmajam
svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto 'si me 'ntikam
- 15
कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा
नित्यम् उग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः
kaccitte kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadā
nityam ugratapāstvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ
- 16
रुद्र उवाच
त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम
कुशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्तथा
rudra uvāca
tvatprasādena bhagavansvādhyāyatapasormama
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatastathā
- 17
चिरदृष्टो हि भगवान्वैराजसदने मया
ततो ऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम्
ciradṛṣṭo hi bhagavānvairājasadane mayā
tato 'haṃ parvataṃ prāptastvimaṃ tvatpādasevitam
- 18
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते
नैतत्कारणम् अल्पं हि भविष्यति पितामह
kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te
naitatkāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha
- 19
किं नु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम्
सुरासुरैर् अध्युषितम् ऋषिभिश्चामितप्रभैः
kiṃ nu tatsadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitam
surāsurair adhyuṣitam ṛṣibhiścāmitaprabhaiḥ
- 20
गन्धर्वैर् अप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम्
उत्सृज्येमं गिरिवरम् एकाकी प्राप्तवान् असि
gandharvair apsarobhiśca satataṃ saṃniṣevitam
utsṛjyemaṃ girivaram ekākī prāptavān asi
- 21
ब्रह्मोवाच
वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया
अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट्
brahmovāca
vaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayā
atraikāgreṇa manasā puruṣaścintyate virāṭ
- 22
रुद्र उवाच
बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुवा
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट्
rudra uvāca
bahavaḥ puruṣā brahmaṃstvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
sṛjyante cāpare brahmansa caikaḥ puruṣo virāṭ
- 23
को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वया वै पुरुषोत्तमः
एतन्मे संशयं ब्रूहि महत्कौतूहलं हि मे
ko hyasau cintyate brahmaṃstvayā vai puruṣottamaḥ
etanme saṃśayaṃ brūhi mahatkautūhalaṃ hi me
- 24
ब्रह्मोवाच
बहवः पुरुषाः पुत्र ये त्वया समुदाहृताः
एवम् एतद् अतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवम् इत्यपि
आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते
brahmovāca
bahavaḥ puruṣāḥ putra ye tvayā samudāhṛtāḥ
evam etad atikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivam ityapi
ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te
- 25
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिर् उच्यते
तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम्
निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम्
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonir ucyate
tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamam
nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam

