21 shlokas
- 1
व्यास उवाच
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते
ज्ञानवान् एव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति
vyāsa uvāca
eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate
jñānavān eva karmāṇi kurvansarvatra sidhyati
- 2
तत्र चेन्न भवेद् एवं संशयः कर्मनिश्चये
किं नु कर्म स्वभावो ऽयं ज्ञानं कर्मेति वा पुनः
tatra cenna bhaved evaṃ saṃśayaḥ karmaniścaye
kiṃ nu karma svabhāvo 'yaṃ jñānaṃ karmeti vā punaḥ
- 3
तत्र चेह विवित्सा स्याज्ज्ञानं चेत्पुरुषं प्रति
उपपत्त्युपलब्धिभ्यां वर्णयिष्यामि तच्छृणु
tatra ceha vivitsā syājjñānaṃ cetpuruṣaṃ prati
upapattyupalabdhibhyāṃ varṇayiṣyāmi tacchṛṇu
- 4
पौरुषं कारणं केचिद् आहुः कर्मसु मानवाः
दैवम् एके प्रशंसन्ति स्वभावं चापरे जनाः
pauruṣaṃ kāraṇaṃ kecid āhuḥ karmasu mānavāḥ
daivam eke praśaṃsanti svabhāvaṃ cāpare janāḥ
- 5
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः
त्रयम् एतत्पृथग्भूतम् अविवेकं तु केचन
pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ
trayam etatpṛthagbhūtam avivekaṃ tu kecana
- 6
एवम् एतन्न चाप्येवम् उभे चापि न चाप्युभे
कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
evam etanna cāpyevam ubhe cāpi na cāpyubhe
karmasthā viṣamaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ
- 7
त्रेतायां द्वापरे चैव कलिजाश्च ससंशयाः
तपस्विनः प्रशान्ताश्च सत्त्वस्थाश्च कृते युगे
tretāyāṃ dvāpare caiva kalijāśca sasaṃśayāḥ
tapasvinaḥ praśāntāśca sattvasthāśca kṛte yuge
- 8
अपृथग्दर्शिनः सर्वे ऋक्सामसु यजुःषु च
कामद्वेषौ पृथग्दृष्ट्वा तपः कृत उपासते
apṛthagdarśinaḥ sarve ṛksāmasu yajuḥṣu ca
kāmadveṣau pṛthagdṛṣṭvā tapaḥ kṛta upāsate
- 9
तपोधर्मेण संयुक्तस्तपोनित्यः सुसंशितः
तेन सर्वान् अवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति
tapodharmeṇa saṃyuktastaponityaḥ susaṃśitaḥ
tena sarvān avāpnoti kāmānyānmanasecchati
- 10
तपसा तद् अवाप्नोति यद्भूत्वा सृजते जगत्
तद्भूतश्च ततः सर्वो भूतानां भवति प्रभुः
tapasā tad avāpnoti yadbhūtvā sṛjate jagat
tadbhūtaśca tataḥ sarvo bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ
- 11
तद् उक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः
वेदान्तेषु पुनर्व्यक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते
tad uktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadarśibhiḥ
vedānteṣu punarvyaktaṃ kramayogena lakṣyate
- 12
आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशः स्मृताः
परिचारयज्ञाः शूद्राश्च जपयज्ञा द्विजातयः
ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ
paricārayajñāḥ śūdrāśca japayajñā dvijātayaḥ
- 13
परिनिष्ठितकार्यो हि स्वाध्यायेन द्विजो भवेत्
कुर्याद् अन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते
pariniṣṭhitakāryo hi svādhyāyena dvijo bhavet
kuryād anyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate
- 14
त्रेतादौ सकला वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास्तथा
संरोधाद् आयुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे
tretādau sakalā vedā yajñā varṇāśramāstathā
saṃrodhād āyuṣastvete vyasyante dvāpare yuge
- 15
द्वापरे विप्लवं यान्ति वेदाः कलियुगे तथा
दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कलेर् अन्ते पुनः पुनः
dvāpare viplavaṃ yānti vedāḥ kaliyuge tathā
dṛśyante nāpi dṛśyante kaler ante punaḥ punaḥ
- 16
उत्सीदन्ति स्वधर्माश्च तत्राधर्मेण पीडिताः
गवां भूमेश्च ये चापाम् ओषधीनां च ये रसाः
utsīdanti svadharmāśca tatrādharmeṇa pīḍitāḥ
gavāṃ bhūmeśca ye cāpām oṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ
- 17
अधर्मान्तर्हिता वेदा वेदधर्मास्तथाश्रमाः
विक्रियन्ते स्वधर्मस्थाः स्थावराणि चराणि च
adharmāntarhitā vedā vedadharmāstathāśramāḥ
vikriyante svadharmasthāḥ sthāvarāṇi carāṇi ca
- 18
यथा सर्वाणि भूतानि वृष्टिर्भौमानि वर्षति
सृजते सर्वतो ऽङ्गानि तथा वेदा युगे युगे
yathā sarvāṇi bhūtāni vṛṣṭirbhaumāni varṣati
sṛjate sarvato 'ṅgāni tathā vedā yuge yuge
- 19
विसृतं कालनानात्वम् अनादिनिधनं च यत्
कीर्तितं तत्पुरस्तान्मे यतः संयान्ति यान्ति च
visṛtaṃ kālanānātvam anādinidhanaṃ ca yat
kīrtitaṃ tatpurastānme yataḥ saṃyānti yānti ca
- 20
धातेदं प्रभवस्थानं भूतानां संयमो यमः
स्वभावेन प्रवर्तन्ते द्वंद्वसृष्टानि भूरिशः
dhātedaṃ prabhavasthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ
svabhāvena pravartante dvaṃdvasṛṣṭāni bhūriśaḥ
- 21
सर्गः कालो धृतिर्वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम्
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि
sargaḥ kālo dhṛtirvedāḥ kartā kāryaṃ kriyā phalam
etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

