46 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षम् अच्युतम्
कर्तारम् अकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम्
yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahāprājña puṇḍarīkākṣam acyutam
kartāram akṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam
- 2
नारायणं हृषीकेशं गोविन्दम् अपराजितम्
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामि केशवम्
nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindam aparājitam
tattvena bharataśreṣṭha śrotum icchāmi keśavam
- 3
भीष्म उवाच
श्रुतो ऽयम् अर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च
bhīṣma uvāca
śruto 'yam artho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ
nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca
- 4
असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत्
asito devalastāta vālmīkiśca mahātapāḥ
mārkaṇḍeyaśca govinde kathayatyadbhutaṃ mahat
- 5
केशवो भरतश्रेष्ठ भगवान् ईश्वरः प्रभुः
पुरुषः सर्वम् इत्येव श्रूयते बहुधा विभुः
keśavo bharataśreṣṭha bhagavān īśvaraḥ prabhuḥ
puruṣaḥ sarvam ityeva śrūyate bahudhā vibhuḥ
- 6
किं तु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः
माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर
kiṃ tu yāni vidurloke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ
māhātmyāni mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira
- 7
यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः
अशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम्
yāni cāhurmanuṣyendra ye purāṇavido janāḥ
aśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tānyaham
- 8
महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः
वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत्
mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ
vāyurjyotistathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayat
- 9
स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः
अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः
sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ
apsveva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ
- 10
सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभे
सो ऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणम् अचिन्तयत्
sarvatejomayastasmiñśayānaḥ śayane śubhe
so 'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam acintayat
- 11
आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम
स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती
āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśruma
sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī
- 12
ततस्तस्मिन्महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि
भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्मम् अजायत
tatastasminmahābāho prādurbhūte mahātmani
bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmam ajāyata
- 13
स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भासयन्दिशः
ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः
sa tatra bhagavāndevaḥ puṣkare bhāsayandiśaḥ
brahmā samabhavattāta sarvabhūtapitāmahaḥ
- 14
तस्मिन्न् अपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि
तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः
tasminn api mahābāho prādurbhūte mahātmani
tamasaḥ pūrvajo jajñe madhurnāma mahāsuraḥ
- 15
तम् उग्रम् उग्रकर्माणम् उग्रां बुद्धिं समास्थितम्
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः
tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam
brahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna puruṣottamaḥ
- 16
तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाः
मधुसूदनम् इत्याहुर्वृषभं सर्वसात्वताम्
tasya tāta vadhātsarve devadānavamānavāḥ
madhusūdanam ityāhurvṛṣabhaṃ sarvasātvatām
- 17
ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्
मरीचिम् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्
brahmā tu sasṛje putrānmānasāndakṣasaptamān
marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum
- 18
मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजद् अग्रजम्
मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मसत्तमम्
marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjad agrajam
mānasaṃ janayāmāsa taijasaṃ brahmasattamam
- 19
अङ्गुष्ठाद् असृजद्ब्रह्मा मरीचेर् अपि पूर्वजम्
सो ऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः
aṅguṣṭhād asṛjadbrahmā marīcer api pūrvajam
so 'bhavadbharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ
- 20
तस्य पूर्वम् अजायन्त दश तिस्रश्च भारत
प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाभवद्दितिः
tasya pūrvam ajāyanta daśa tisraśca bhārata
prajāpaterduhitarastāsāṃ jyeṣṭhābhavadditiḥ
- 21
सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः
मारीचः कश्यपस्तात सर्वासाम् अभवत्पतिः
sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtirmahāyaśāḥ
mārīcaḥ kaśyapastāta sarvāsām abhavatpatiḥ
- 22
उत्पाद्य तु महाभागस्तासाम् अवरजा दश
ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः
utpādya tu mahābhāgastāsām avarajā daśa
dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ
- 23
धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत
dharmasya vasavaḥ putrā rudrāścāmitatejasaḥ
viśvedevāśca sādhyāśca marutvantaśca bhārata
- 24
अपरास्तु यवीयस्यस्ताभ्यो ऽन्याः सप्तविंशतिः
सोमस्तासां महाभागः सर्वासाम् अभवत्पतिः
aparāstu yavīyasyastābhyo 'nyāḥ saptaviṃśatiḥ
somastāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsām abhavatpatiḥ
- 25
इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान्द्विजान्
गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यान् औद्भिदांश्च वनस्पतीन्
itarāstu vyajāyanta gandharvāṃsturagāndvijān
gāśca kiṃpuruṣānmatsyān audbhidāṃśca vanaspatīn
- 26
आदित्यान् अदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान्
तेषां विष्णुर्वामनो ऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः
ādityān aditirjajñe devaśreṣṭhānmahābalān
teṣāṃ viṣṇurvāmano 'bhūdgovindaścābhavatprabhuḥ
- 27
तस्य विक्रमणाद् एव देवानां श्रीर्व्यवर्धत
दानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा
tasya vikramaṇād eva devānāṃ śrīrvyavardhata
dānavāśca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā
- 28
विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवान् असृजद्दनुः
दितिस्तु सर्वान् असुरान्महासत्त्वान्व्यजायत
vipracittipradhānāṃśca dānavān asṛjaddanuḥ
ditistu sarvān asurānmahāsattvānvyajāyata
- 29
अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः
पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वम् एवान्वकल्पयत्
ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ
pūrvāhṇaṃ cāparāhṇaṃ ca sarvam evānvakalpayat
- 30
बुद्ध्यापः सो ऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान्
पृथिवीं सो ऽसृजद्विश्वां सहितां भूरितेजसा
buddhyāpaḥ so 'sṛjanmeghāṃstathā sthāvarajaṅgamān
pṛthivīṃ so 'sṛjadviśvāṃ sahitāṃ bhūritejasā

