23 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः
अधर्मविजयं लब्ध्वा को ऽनुमन्येत भूमिपः
bhīṣma uvāca
nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ
adharmavijayaṃ labdhvā ko 'numanyeta bhūmipaḥ
- 2
अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवो ऽस्वर्ग्य एव च
सादयत्येष राजानं महीं च भरतर्षभ
adharmayukto vijayo hyadhruvo 'svargya eva ca
sādayatyeṣa rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha
- 3
विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम्
कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत्
viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinam
kṛtāñjaliṃ nyastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayet
- 4
बलेनावजितो यश्च न तं युध्येत भूमिपः
संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माज्जातः पुनर्भवेत्
balenāvajito yaśca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ
saṃvatsaraṃ vipraṇayettasmājjātaḥ punarbhavet
- 5
नार्वाक्संवत्सरात्कन्या स्प्रष्टव्या विक्रमाहृता
एवम् एव धनं सर्वं यच्चान्यत्सहसाहृतम्
nārvāksaṃvatsarātkanyā spraṣṭavyā vikramāhṛtā
evam eva dhanaṃ sarvaṃ yaccānyatsahasāhṛtam
- 6
न तु वन्ध्यं धनं तिष्ठेत्पिबेयुर्ब्राह्मणाः पयः
युञ्जीरन्वाप्यनडुहः क्षन्तव्यं वा तदा भवेत्
na tu vandhyaṃ dhanaṃ tiṣṭhetpibeyurbrāhmaṇāḥ payaḥ
yuñjīranvāpyanaḍuhaḥ kṣantavyaṃ vā tadā bhavet
- 7
राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते
नान्यो राजानम् अभ्यसेद् अराजन्यः कथंचन
rājñā rājaiva yoddhavyastathā dharmo vidhīyate
nānyo rājānam abhyased arājanyaḥ kathaṃcana
- 8
अनीकयोः संहतयोर्यदीयाद्ब्राह्मणो ऽन्तरा
शान्तिम् इच्छन्न् उभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत्
मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद्ब्राह्मणं यो ऽभिलङ्घयेत्
anīkayoḥ saṃhatayoryadīyādbrāhmaṇo 'ntarā
śāntim icchann ubhayato na yoddhavyaṃ tadā bhavet
maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyādbrāhmaṇaṃ yo 'bhilaṅghayet
- 9
अथ चेल्लङ्घयेद् एनां मर्यादां क्षत्रियब्रुवः
अप्रशस्यस्तदूर्ध्वं स्याद् अनादेयश्च संसदि
atha cellaṅghayed enāṃ maryādāṃ kṣatriyabruvaḥ
apraśasyastadūrdhvaṃ syād anādeyaśca saṃsadi
- 10
या तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च
तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः
धर्मलब्धाद्धि विजयात्को लाभो ऽभ्यधिको भवेत्
yā tu dharmavilopena maryādābhedanena ca
tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣurmahīpatiḥ
dharmalabdhāddhi vijayātko lābho 'bhyadhiko bhavet
- 11
सहसा नाम्य भूतानि क्षिप्रम् एव प्रसादयेत्
सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः
sahasā nāmya bhūtāni kṣipram eva prasādayet
sāntvena bhogadānena sa rājñāṃ paramo nayaḥ
- 12
भुज्यमाना ह्ययोगेन स्वराष्ट्राद् अभितापिताः
अमित्रान्पर्युपासीरन्व्यसनौघप्रतीक्षिणः
bhujyamānā hyayogena svarāṣṭrād abhitāpitāḥ
amitrānparyupāsīranvyasanaughapratīkṣiṇaḥ
- 13
अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्युः क्षिप्रम् आपदि
संदुष्टाः सर्वतो राजन्राजव्यसनकाङ्क्षिणः
amitropagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kṣipram āpadi
saṃduṣṭāḥ sarvato rājanrājavyasanakāṅkṣiṇaḥ
- 14
नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्यः कथंचन
जीवितं ह्यप्यतिच्छिन्नः संत्यजत्येकदा नरः
nāmitro vinikartavyo nāticchedyaḥ kathaṃcana
jīvitaṃ hyapyaticchinnaḥ saṃtyajatyekadā naraḥ
- 15
अल्पेनापि हि संयुक्तस्तुष्यत्येवापराधिकः
शुद्धं जीवितम् एवापि तादृशो बहु मन्यते
alpenāpi hi saṃyuktastuṣyatyevāparādhikaḥ
śuddhaṃ jīvitam evāpi tādṛśo bahu manyate
- 16
यस्य स्फीतो जनपदः सम्पन्नः प्रियराजकः
संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः
yasya sphīto janapadaḥ sampannaḥ priyarājakaḥ
saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ
- 17
ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसंमताः
पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकजिद् उच्यते
ṛtvikpurohitācāryā ye cānye śrutasaṃmatāḥ
pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokajid ucyate
- 18
एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः
अन्वेव चैन्द्रं विजयं व्यजिगीषन्त पार्थिवाः
etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ
anveva caindraṃ vijayaṃ vyajigīṣanta pārthivāḥ
- 19
भूमिवर्जं पुरं राजा जित्वा राजानम् आहवे
अमृताश्चौषधीः शश्वद् आजहार प्रतर्दनः
bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānam āhave
amṛtāścauṣadhīḥ śaśvad ājahāra pratardanaḥ
- 20
अग्निहोत्राण्यग्निशेषं हविर्भाजनम् एव च
आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतो ऽभवत्
agnihotrāṇyagniśeṣaṃ havirbhājanam eva ca
ājahāra divodāsastato viprakṛto 'bhavat
- 21
सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ
अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसस्वाच्च भारत
sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau
anyatra śrotriyasvācca tāpasasvācca bhārata
- 22
उच्चावचानि वृत्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर
आसन्राज्ञां पुराणानां सर्वं तन्मम रोचते
uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira
āsanrājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tanmama rocate
- 23
सर्वविद्यातिरेकाद्वा जयम् इच्छेन्महीपतिः
न मायया न दम्भेन य इच्छेद्भूतिम् आत्मनः
sarvavidyātirekādvā jayam icchenmahīpatiḥ
na māyayā na dambhena ya icchedbhūtim ātmanaḥ

