33 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथंविधं पुरं राजा स्वयम् आवस्तुम् अर्हति
कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayam āvastum arhati
kṛtaṃ vā kārayitvā vā tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
यत्र कौन्तेय वस्तव्यं सपुत्रभ्रातृबन्धुना
न्याय्यं तत्र परिप्रष्टुं गुप्तिं वृत्तिं च भारत
bhīṣma uvāca
yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunā
nyāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata
- 3
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः
श्रुत्वा तथा विधातव्यम् अनुष्ठेयं च यत्नतः
tasmātte vartayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ
śrutvā tathā vidhātavyam anuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ
- 4
षड्विधं दुर्गम् आस्थाय पुराण्यथ निवेशयेत्
सर्वसंपत्प्रधानं यद्बाहुल्यं वापि सम्भवेत्
ṣaḍvidhaṃ durgam āsthāya purāṇyatha niveśayet
sarvasaṃpatpradhānaṃ yadbāhulyaṃ vāpi sambhavet
- 5
धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च
मनुष्यदुर्गम् अब्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट्
dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca
manuṣyadurgam abdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ
- 6
यत्पुरं दुर्गसम्पन्नं धान्यायुधसमन्वितम्
दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम्
yatpuraṃ durgasampannaṃ dhānyāyudhasamanvitam
dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam
- 7
विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः
धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यम् उत्तमम् आस्थितः
vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāśca susaṃcitāḥ
dhārmikaśca jano yatra dākṣyam uttamam āsthitaḥ
- 8
ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम्
प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तम् अकुतोभयम्
ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam
prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntam akutobhayam
- 9
सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम्
शूराढ्यजनसम्पन्नं ब्रह्मघोषानुनादितम्
suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanam
śūrāḍhyajanasampannaṃ brahmaghoṣānunāditam
- 10
समाजोत्सवसम्पन्नं सदापूजितदैवतम्
वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयम् आवसेत्
samājotsavasampannaṃ sadāpūjitadaivatam
vaśyāmātyabalo rājā tatpuraṃ svayam āvaset
- 11
तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत्
पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत्
tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet
pure janapade caiva sarvadoṣānnivartayet
- 12
भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत्
निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रगदागदान्
bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet
nicayānvardhayetsarvāṃstathā yantragadāgadān
- 13
काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान्
मज्जास्नेहवसाक्षौद्रम् औषधग्रामम् एव च
kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān
majjāsnehavasākṣaudram auṣadhagrāmam eva ca
- 14
शणं सर्जरसं धान्यम् आयुधानि शरांस्तथा
चर्म स्नायु तथा वेत्रं मुञ्जबल्बजधन्वनान्
śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyam āyudhāni śarāṃstathā
carma snāyu tathā vetraṃ muñjabalbajadhanvanān
- 15
आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिला वराः
निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः
āśayāścodapānāśca prabhūtasalilā varāḥ
niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaśca mahīruhāḥ
- 16
सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः
महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः
satkṛtāśca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ
maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ
- 17
प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः
कुलीनाः सत्त्वसम्पन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु
prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ
kulīnāḥ sattvasampannā yuktāḥ sarveṣu karmasu
- 18
पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयाद् अधार्मिकान्
नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु
pūjayeddhārmikānrājā nigṛhṇīyād adhārmikān
niyuñjyācca prayatnena sarvavarṇānsvakarmasu
- 19
बाह्यम् आभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं जनम्
चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत्
bāhyam ābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ janam
cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet
- 20
चारान्मन्त्रं च कोशं च मन्त्रं चैव विशेषतः
अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम्
cārānmantraṃ ca kośaṃ ca mantraṃ caiva viśeṣataḥ
anutiṣṭhetsvayaṃ rājā sarvaṃ hyatra pratiṣṭhitam
- 21
उदासीनारिमित्राणां सर्वम् एव चिकीर्षितम्
पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा
udāsīnārimitrāṇāṃ sarvam eva cikīrṣitam
pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā
- 22
ततस्तथा विधातव्यं सर्वम् एवाप्रमादतः
भक्तान्पुजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता
tatastathā vidhātavyaṃ sarvam evāpramādataḥ
bhaktānpujayatā nityaṃ dviṣataśca nigṛhṇatā
- 23
यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया
प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं कर्म गर्हितम्
yaṣṭavyaṃ kratubhirnityaṃ dātavyaṃ cāpyapīḍayā
prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ karma garhitam
- 24
कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम्
योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यम् एव प्रकल्पयेत्
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām
yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityam eva prakalpayet
- 25
आश्रमेषु यथाकालं चेलभाजनभोजनम्
सदैवोपहरेद्राजा सत्कृत्यानवमन्य च
āśrameṣu yathākālaṃ celabhājanabhojanam
sadaivopaharedrājā satkṛtyānavamanya ca
- 26
आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राज्यम् एव च
निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा
ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rājyam eva ca
nivedayetprayatnena tiṣṭhetprahvaśca sarvadā
- 27
सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम्
पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः
sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam
pūjayettādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ
- 28
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिद् आपदि
तापसेषु हि विश्वासम् अपि कुर्वन्ति दस्यवः
tasminkurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃcid āpadi
tāpaseṣu hi viśvāsam api kurvanti dasyavaḥ
- 29
तस्मिन्निधीन् आदधीत प्रज्ञां पर्याददीत च
न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत्
tasminnidhīn ādadhīta prajñāṃ paryādadīta ca
na cāpyabhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet
- 30
अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः
अटवीष्वपरः कार्यः सामन्तनगरेषु च
anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ
aṭavīṣvaparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca

