18 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नृपः
कोशाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलः प्रवर्तते
bhīṣma uvāca
svarāṣṭrātpararāṣṭrācca kośaṃ saṃjanayennṛpaḥ
kośāddhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ pravartate
- 2
तस्मात्संजनयेत्कोशं संहृत्य परिपालयेत्
परिपाल्यानुगृह्णीयाद् एष धर्मः सनातनः
tasmātsaṃjanayetkośaṃ saṃhṛtya paripālayet
paripālyānugṛhṇīyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
- 3
न कोशः शुद्धशौचेन न नृशंसेन जायते
पदं मध्यमम् आस्थाय कोशसंग्रहणं चरेत्
na kośaḥ śuddhaśaucena na nṛśaṃsena jāyate
padaṃ madhyamam āsthāya kośasaṃgrahaṇaṃ caret
- 4
अबलस्य कुतः कोशो ह्यकोशस्य कुतो बलम्
अबलस्य कुतो राज्यम् अराज्ञः श्रीः कुतो भवेत्
abalasya kutaḥ kośo hyakośasya kuto balam
abalasya kuto rājyam arājñaḥ śrīḥ kuto bhavet
- 5
उच्चैर्वृत्तेः श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा
तस्मात्कोशं बलं मित्राण्यथ राजा विवर्धयेत्
uccairvṛtteḥ śriyo hāniryathaiva maraṇaṃ tathā
tasmātkośaṃ balaṃ mitrāṇyatha rājā vivardhayet
- 6
हीनकोशं हि राजानम् अवजानन्ति मानवाः
न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यम् अभ्युत्सहन्ति च
hīnakośaṃ hi rājānam avajānanti mānavāḥ
na cāsyālpena tuṣyanti kāryam abhyutsahanti ca
- 7
श्रियो हि कारणाद्राजा सत्क्रियां लभते पराम्
सास्य गूहति पापानि वासो गुह्यम् इव स्त्रियाः
śriyo hi kāraṇādrājā satkriyāṃ labhate parām
sāsya gūhati pāpāni vāso guhyam iva striyāḥ
- 8
ऋद्धिम् अस्यानुवर्तन्ते पुरा विप्रकृता जनाः
शालावृका इवाजस्रं जिघांसून् इव विन्दति
ईदृशस्य कुतो राज्ञः सुखं भरतसत्तम
ṛddhim asyānuvartante purā viprakṛtā janāḥ
śālāvṛkā ivājasraṃ jighāṃsūn iva vindati
īdṛśasya kuto rājñaḥ sukhaṃ bharatasattama
- 9
उद्यच्छेद् एव न ग्लायेद् उद्यमो ह्येव पौरुषम्
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित्
udyacched eva na glāyed udyamo hyeva pauruṣam
apyaparvaṇi bhajyeta na nameteha kasyacit
- 10
अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेद्दस्युगणैः सह
न त्वेवोद्धृतमर्यादैर्दस्युभिः सहितश्चरेत्
दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत
apyaraṇyaṃ samāśritya careddasyugaṇaiḥ saha
na tvevoddhṛtamaryādairdasyubhiḥ sahitaścaret
dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata
- 11
एकान्तेन ह्यमर्यादात्सर्वो ऽप्युद्विजते जनः
दस्यवो ऽप्युपशङ्कन्ते निरनुक्रोशकारिणः
ekāntena hyamaryādātsarvo 'pyudvijate janaḥ
dasyavo 'pyupaśaṅkante niranukrośakāriṇaḥ
- 12
स्थापयेद् एव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम्
अल्पाप्यथेह मर्यादा लोके भवति पूजिता
sthāpayed eva maryādāṃ janacittaprasādinīm
alpāpyatheha maryādā loke bhavati pūjitā
- 13
नायं लोको ऽस्ति न पर इति व्यवसितो जनः
नालं गन्तुं च विश्वासं नास्तिके भयशङ्किनि
nāyaṃ loko 'sti na para iti vyavasito janaḥ
nālaṃ gantuṃ ca viśvāsaṃ nāstike bhayaśaṅkini
- 14
यथा सद्भिः परादानम् अहिंसा दस्युभिस्तथा
अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु
yathā sadbhiḥ parādānam ahiṃsā dasyubhistathā
anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu
- 15
अयुध्यमानस्य वधो दारामर्शः कृतघ्नता
ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा
स्त्रिया मोषः परिस्थानं दस्युष्वेतद्विगर्हितम्
ayudhyamānasya vadho dārāmarśaḥ kṛtaghnatā
brahmavittasya cādānaṃ niḥśeṣakaraṇaṃ tathā
striyā moṣaḥ paristhānaṃ dasyuṣvetadvigarhitam
- 16
स एष एव भवति दस्युर् एतानि वर्जयन्
अभिसंदधते ये न विनाशायास्य भारत
नशेषम् एवोपालभ्य न कुर्वन्तीति निश्चयः
sa eṣa eva bhavati dasyur etāni varjayan
abhisaṃdadhate ye na vināśāyāsya bhārata
naśeṣam evopālabhya na kurvantīti niścayaḥ
- 17
तस्मात्सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनम् अपि दस्युभिः
न बलस्थो ऽहम् अस्मीति नृशंसानि समाचरेत्
tasmātsaśeṣaṃ kartavyaṃ svādhīnam api dasyubhiḥ
na balastho 'ham asmīti nṛśaṃsāni samācaret
- 18
सशेषकारिणस्तात शेषं पश्यन्ति सर्वतः
निःशेषकारिणो नित्यम् अशेषकरणाद्भयम्
saśeṣakāriṇastāta śeṣaṃ paśyanti sarvataḥ
niḥśeṣakāriṇo nityam aśeṣakaraṇādbhayam

