22 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते
योगक्षेमश्च राज्ञो ऽपि समायत्तः पुरोहिते
bhīṣma uvāca
yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate
yogakṣemaśca rājño 'pi samāyattaḥ purohite
- 2
यतादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत
दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राष्ट्रं सुखम् एधते
yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayatyuta
dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tadrāṣṭraṃ sukham edhate
- 3
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca
- 4
मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः
जिज्ञासमानः स्वबलम् अभ्ययाद् अलकाधिपम्
mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ
jijñāsamānaḥ svabalam abhyayād alakādhipam
- 5
ततो वैश्रवणो राजा रक्षांसि समवासृजत्
ते बलान्यवमृद्नन्तः प्राचरंस्तस्य नैरृताः
tato vaiśravaṇo rājā rakṣāṃsi samavāsṛjat
te balānyavamṛdnantaḥ prācaraṃstasya nairṛtāḥ
- 6
स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः
गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितम् अरिंदमः
sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ
garhayāmāsa vidvāṃsaṃ purohitam ariṃdamaḥ
- 7
तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः
रक्षांस्यपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत
tata ugraṃ tapastaptvā vasiṣṭho brahmavittamaḥ
rakṣāṃsyapāvadhīttatra panthānaṃ cāpyavindata
- 8
ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दम् अदर्शयत्
वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदम् अब्रवीत्
tato vaiśravaṇo rājā mucukundam adarśayat
vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedam abravīt
- 9
त्वत्तो हि बलिनः पूर्वे राजानः सपुरोहिताः
न चैवं समवर्तंस्ते यथा त्वम् इह वर्तसे
tvatto hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ
na caivaṃ samavartaṃste yathā tvam iha vartase
- 10
ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः
आगम्य पर्युपासन्ते माम् ईशं सुखदुःखयोः
te khalvapi kṛtāstrāśca balavantaśca bhūmipāḥ
āgamya paryupāsante mām īśaṃ sukhaduḥkhayoḥ
- 11
यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुम् अर्हसि
किं ब्राह्मणबलेन त्वम् अतिमात्रं प्रवर्तसे
yadyasti bāhuvīryaṃ te taddarśayitum arhasi
kiṃ brāhmaṇabalena tvam atimātraṃ pravartase
- 12
मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम्
न्यायपूर्वम् असंरब्धम् असंभ्रान्तम् इदं वचः
mucukundastataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram
nyāyapūrvam asaṃrabdham asaṃbhrāntam idaṃ vacaḥ
- 13
ब्रह्मक्षत्रम् इदं सृष्टम् एकयोनि स्वयंभुवा
पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिरक्षति
brahmakṣatram idaṃ sṛṣṭam ekayoni svayaṃbhuvā
pṛthagbalavidhānaṃ ca tallokaṃ parirakṣati
- 14
तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम्
अस्त्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्
tapomantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam
astrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam
- 15
ताभ्यां सम्भूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम्
तथा च मां प्रवर्तन्तं गर्हयस्यलकाधिप
tābhyāṃ sambhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam
tathā ca māṃ pravartantaṃ garhayasyalakādhipa
- 16
ततो ऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम्
नाहं राज्यम् अनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत
tato 'bravīdvaiśravaṇo rājānaṃ sapurohitam
nāhaṃ rājyam anirdiṣṭaṃ kasmaicidvidadhāmyuta
- 17
नाछिन्दे चापि निर्दिष्टम् इति जानीहि पार्थिव
प्रशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्ताम् अखिलाम् इमाम्
nāchinde cāpi nirdiṣṭam iti jānīhi pārthiva
praśādhi pṛthivīṃ vīra maddattām akhilām imām
- 18
मुचुकुन्द उवाच
नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुम् इच्छामि पार्थिव
बाहुवीर्यार्जितं राज्यम् अश्नीयाम् इति कामये
mucukunda uvāca
nāhaṃ rājyaṃ bhavaddattaṃ bhoktum icchāmi pārthiva
bāhuvīryārjitaṃ rājyam aśnīyām iti kāmaye
- 19
भीष्म उवाच
ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ
क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दम् असंभ्रमम्
bhīṣma uvāca
tato vaiśravaṇo rājā vismayaṃ paramaṃ yayau
kṣatradharme sthitaṃ dṛṣṭvā mucukundam asaṃbhramam
- 20
ततो राजा मुचुकुन्दः सो ऽन्वशासद्वसुंधराम्
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्मम् अनुव्रतः
tato rājā mucukundaḥ so 'nvaśāsadvasuṃdharām
bāhuvīryārjitāṃ samyakkṣatradharmam anuvrataḥ
- 21
एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते
जयत्यविजिताम् उर्वीं यशश्च महद् अश्नुते
evaṃ yo brahmavidrājā brahmapūrvaṃ pravartate
jayatyavijitām urvīṃ yaśaśca mahad aśnute
- 22
नित्योदको ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः
तयोर्हि सर्वम् आयत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम्
nityodako brāhmaṇaḥ syānnityaśastraśca kṣatriyaḥ
tayorhi sarvam āyattaṃ yatkiṃcijjagatīgatam

