38 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
यान् अङ्गिराः क्षत्रधर्मान् उतथ्यो ब्रह्मवित्तमः
मान्धात्रे यौवनाश्वाय प्रीतिमान् अभ्यभाषत
bhīṣma uvāca
yān aṅgirāḥ kṣatradharmān utathyo brahmavittamaḥ
māndhātre yauvanāśvāya prītimān abhyabhāṣata
- 2
स यथानुशशासैनम् उतथ्यो ब्रह्मवित्तमः
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर
sa yathānuśaśāsainam utathyo brahmavittamaḥ
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira
- 3
उतथ्य उवाच
धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु
मान्धातर् एवं जानीहि राजा लोकस्य रक्षिता
utathya uvāca
dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu
māndhātar evaṃ jānīhi rājā lokasya rakṣitā
- 4
राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति
न चेद्धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति
rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati
na ceddharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati
- 5
धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठति
तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः
dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhati
taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ
- 6
राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान्पाप उच्यते
देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते
rājā paramadharmātmā lakṣmīvānpāpa ucyate
devāśca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate
- 7
अधर्मे वर्तमानानाम् अर्थसिद्धिः प्रदृश्यते
तद् एव मङ्गलं सर्वं लोकः समनुवर्तते
adharme vartamānānām arthasiddhiḥ pradṛśyate
tad eva maṅgalaṃ sarvaṃ lokaḥ samanuvartate
- 8
उच्छिद्यते धर्मवृत्तम् अधर्मो वर्तते महान्
भयम् आहुर्दिवारात्रं यदा पापो न वार्यते
ucchidyate dharmavṛttam adharmo vartate mahān
bhayam āhurdivārātraṃ yadā pāpo na vāryate
- 9
न वेदान् अनुवर्तन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः
न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते
na vedān anuvartanti vratavanto dvijātayaḥ
na yajñāṃstanvate viprā yadā pāpo na vāryate
- 10
वध्यानाम् इव सर्वेषां मनो भवति विह्वलम्
मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते
vadhyānām iva sarveṣāṃ mano bhavati vihvalam
manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate
- 11
उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानम् ऋषयः स्वयम्
असृजन्सुमहद्भूतम् अयं धर्मो भविष्यति
ubhau lokāvabhiprekṣya rājānam ṛṣayaḥ svayam
asṛjansumahadbhūtam ayaṃ dharmo bhaviṣyati
- 12
यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते
यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः
yasmindharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate
yasminvilīyate dharmastaṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ
- 13
वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते ह्यलम्
वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्
vṛṣo hi bhagavāndharmo yastasya kurute hyalam
vṛṣalaṃ taṃ vidurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet
- 14
धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा
तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं प्रवर्धयेत्
dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā
tasminhrasati hīyante tasmāddharmaṃ pravardhayet
- 15
धनात्स्रवति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः
अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः
dhanātsravati dharmo hi dhāraṇādveti niścayaḥ
akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ
- 16
प्रभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा
तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात्
prabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā
tasmātpravardhayeddharmaṃ prajānugrahakāraṇāt
- 17
तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठ इति स्मृतः
स राजा यः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभः
tasmāddhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smṛtaḥ
sa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛtpuruṣarṣabhaḥ
- 18
कामक्रोधाव् अनादृत्य धर्मम् एवानुपालयेत्
धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम
kāmakrodhāv anādṛtya dharmam evānupālayet
dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama
- 19
धर्मस्य ब्राह्मणा योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा
ब्राह्मणानां च मान्धातः कामान्कुर्याद् अमत्सरी
dharmasya brāhmaṇā yonistasmāttānpūjayetsadā
brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmānkuryād amatsarī
- 20
तेषां ह्य् अकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम्
मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्रीभवन्त्यपि
teṣāṃ hy akāmakaraṇādrājñaḥ saṃjāyate bhayam
mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavantyapi
- 21
ब्राह्मणान्वै तदासूयाद्यदा वैरोचनो बलिः
अथास्माच्छ्रीर् अपाक्रामद्यास्मिन् आसीत्प्रतापिनी
brāhmaṇānvai tadāsūyādyadā vairocano baliḥ
athāsmācchrīr apākrāmadyāsmin āsītpratāpinī
- 22
ततस्तस्माद् अपक्रम्य सागच्छत्पाकशासनम्
अथ सो ऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे
tatastasmād apakramya sāgacchatpākaśāsanam
atha so 'nvatapatpaścācchriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare
- 23
एतत्फलम् असूयाया अभिमानस्य चाभिभो
तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वा जह्यात्प्रतापिनी
etatphalam asūyāyā abhimānasya cābhibho
tasmādbudhyasva māndhātarmā tvā jahyātpratāpinī
- 24
दर्पो नाम श्रियः पुत्रो जज्ञे ऽधर्माद् इति श्रुतिः
तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहुशो वशम्
darpo nāma śriyaḥ putro jajñe 'dharmād iti śrutiḥ
tena devāsurā rājannītāḥ subahuśo vaśam
- 25
राजर्षयश्च बहवस्तस्माद्बुध्यस्व पार्थिव
राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः
rājarṣayaśca bahavastasmādbudhyasva pārthiva
rājā bhavati taṃ jitvā dāsastena parājitaḥ
- 26
स यथा दर्पसहितम् अधर्मं नानुसेवसे
तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुम् इच्छसि
sa yathā darpasahitam adharmaṃ nānusevase
tathā vartasva māndhātaściraṃ cetsthātum icchasi
- 27
मत्तात्प्रमत्तात्पोगण्डाद् उन्मत्ताच्च विशेषतः
तदभ्यासाद् उपावर्ताद् अहितानां च सेवनात्
mattātpramattātpogaṇḍād unmattācca viśeṣataḥ
tadabhyāsād upāvartād ahitānāṃ ca sevanāt
- 28
निगृहीताद् अमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनो ऽश्वात्सरीसृपात्
nigṛhītād amātyācca strībhyaścaiva viśeṣataḥ
parvatādviṣamāddurgāddhastino 'śvātsarīsṛpāt
- 29
एतेभ्यो नित्ययत्तः स्यान्नक्तंचर्यां च वर्जयेत्
अत्यायं चातिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत्
etebhyo nityayattaḥ syānnaktaṃcaryāṃ ca varjayet
atyāyaṃ cātimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet
- 30
अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च
परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृपः
avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca
parabhāryāsu kanyāsu nācarenmaithunaṃ nṛpaḥ

