41 shlokas
- 1
पराशर उवाच
पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च न निर्गुणा नाम भवन्ति लोके
अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन्
parāśara uvāca
pitā sakhāyo guravaḥ striyaśca na nirguṇā nāma bhavanti loke
ananyabhaktāḥ priyavādinaśca hitāśca vaśyāśca tathaiva rājan
- 2
पिता परं दैवतं मानवानां मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति
ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति जितेन्द्रियार्थाः परम् आप्नुवन्ति
pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ māturviśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti
jñānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti jitendriyārthāḥ param āpnuvanti
- 3
रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे नृपात्मजो घातम् अवाप्य दह्यते
प्रयाति लोकान् अमरैः सुदुर्लभान्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम्
raṇājire yatra śarāgnisaṃstare nṛpātmajo ghātam avāpya dahyate
prayāti lokān amaraiḥ sudurlabhānniṣevate svargaphalaṃ yathāsukham
- 4
श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं पराङ्मुखं परिबर्हैश्च हीनम्
अनुद्यतं रोगिणं याचमानं न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन्
śrāntaṃ bhītaṃ bhraṣṭaśastraṃ rudantaṃ parāṅmukhaṃ paribarhaiśca hīnam
anudyataṃ rogiṇaṃ yācamānaṃ na vai hiṃsyādbālavṛddhau ca rājan
- 5
परिबर्हैः सुसम्पन्नम् उद्यतं तुल्यतां गतम्
अतिक्रमेत नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम्
paribarhaiḥ susampannam udyataṃ tulyatāṃ gatam
atikrameta nṛpatiḥ saṃgrāme kṣatriyātmajam
- 6
तुल्याद् इह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयः
निहीनात्कातराच्चैव नृपाणां गर्हितो वधः
tulyād iha vadhaḥ śreyānviśiṣṭācceti niścayaḥ
nihīnātkātarāccaiva nṛpāṇāṃ garhito vadhaḥ
- 7
पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप
पाप एव वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः
pāpātpāpasamācārānnihīnācca narādhipa
pāpa eva vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ
- 8
न कश्चित्त्राति वै राजन्दिष्टान्तवशम् आगतम्
सावशेषायुषं चापि कश्चिद् एवापकर्षति
na kaścittrāti vai rājandiṣṭāntavaśam āgatam
sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaścid evāpakarṣati
- 9
स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत्
हिंसात्मकानि कर्माणि नायुर् इच्छेत्परायुषा
snigdhaiśca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayet
hiṃsātmakāni karmāṇi nāyur icchetparāyuṣā
- 10
गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशम् अभिकाङ्क्षताम्
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्
gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśam abhikāṅkṣatām
nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām
- 11
आयुषि क्षयम् आपन्ने पञ्चत्वम् उपगच्छति
नाकारणात्तद्भवति कारणैर् उपपादितम्
āyuṣi kṣayam āpanne pañcatvam upagacchati
nākāraṇāttadbhavati kāraṇair upapāditam
- 12
तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम्
अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम्
tathā śarīraṃ bhavati dehādyenopapāditam
adhvānaṃ gatakaścāyaṃ prāptaścāyaṃ gṛhādgṛham
- 13
द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यते
तद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते
dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyatkiṃcana vidyate
taddehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate
- 14
सिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम्
भूतानाम् इन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम्
sirāsnāyvasthisaṃghātaṃ bībhatsāmedhyasaṃkulam
bhūtānām indriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam
- 15
त्वगन्तं देहम् इत्याहुर्विद्वांसो ऽध्यात्मचिन्तकाः
गुणैर् अपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम्
tvagantaṃ deham ityāhurvidvāṃso 'dhyātmacintakāḥ
guṇair api parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam
- 16
शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम्
भूतैः प्रकृतिम् आपन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति
śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanam
bhūtaiḥ prakṛtim āpannaistato bhūmau nimajjati
- 17
भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह
इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्र तत्र ह
तत्स्वभावो ऽपरो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा
bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatra tatra ha
idaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatra tatra ha
tatsvabhāvo 'paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇastathā
- 18
न जायते तु नृपते कंचित्कालम् अयं पुनः
परिभ्रमति भूतात्मा द्याम् इवाम्बुधरो महान्
na jāyate tu nṛpate kaṃcitkālam ayaṃ punaḥ
paribhramati bhūtātmā dyām ivāmbudharo mahān
- 19
स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृप
मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः
sa punarjāyate rājanprāpyehāyatanaṃ nṛpa
manasaḥ paramo hyātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ
- 20
द्विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप
जङ्गमानाम् अपि तथा द्विपदाः परमा मताः
द्विपदानाम् अपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः
dvividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa
jaṅgamānām api tathā dvipadāḥ paramā matāḥ
dvipadānām api tathā dvijā vai paramāḥ smṛtāḥ
- 21
द्विजानाम् अपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः
प्राज्ञानाम् आत्मसंबुद्धाः संबुद्धानाम् अमानिनः
dvijānām api rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥ
prājñānām ātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānām amāninaḥ
- 22
जातम् अन्वेति मरणं नृणाम् इति विनिश्चयः
अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः
jātam anveti maraṇaṃ nṛṇām iti viniścayaḥ
antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ
- 23
आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत्
नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत्
āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yo nidhanaṃ vrajet
nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājansa puṇyakṛt
- 24
अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाव्य च दुष्कृतम्
मृत्युनाप्राकृतेनेह कर्म कृत्वात्मशक्तितः
ayojayitvā kleśena janaṃ plāvya ca duṣkṛtam
mṛtyunāprākṛteneha karma kṛtvātmaśaktitaḥ
- 25
विषम् उद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथा वधः
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते
viṣam udbandhanaṃ dāho dasyuhastāttathā vadhaḥ
daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca prākṛto vadha ucyate
- 26
न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते नाभिसंधिजैः
एवंविधैश्च बहुभिर् अपरैः प्राकृतैर् अपि
na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante nābhisaṃdhijaiḥ
evaṃvidhaiśca bahubhir aparaiḥ prākṛtair api
- 27
ऊर्ध्वं हित्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यकृतां नृप
मध्यतो मध्यपुण्यानाम् अधो दुष्कृतकर्मणाम्
ūrdhvaṃ hitvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyakṛtāṃ nṛpa
madhyato madhyapuṇyānām adho duṣkṛtakarmaṇām
- 28
एकः शत्रुर्न द्वितीयो ऽस्ति शत्रुर् अज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन्
येनावृतः कुरुते सम्प्रयुक्तो घोराणि कर्माणि सुदारुणानि
ekaḥ śatrurna dvitīyo 'sti śatrur ajñānatulyaḥ puruṣasya rājan
yenāvṛtaḥ kurute samprayukto ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni
- 29
प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं वृद्धान् उपास्यं च भवेत यस्य
प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति
prabodhanārthaṃ śrutidharmayuktaṃ vṛddhān upāsyaṃ ca bhaveta yasya
prayatnasādhyo hi sa rājaputra prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti
- 30
अधीत्य वेदांस्तपसा ब्रह्मचारी यज्ञाञ्शक्त्या संनिसृज्येह पञ्च
वनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः श्रेयश्चित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम्
adhītya vedāṃstapasā brahmacārī yajñāñśaktyā saṃnisṛjyeha pañca
vanaṃ gacchetpuruṣo dharmakāmaḥ śreyaścitvā sthāpayitvā svavaṃśam

