23 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
धनिनो वाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः
सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
dhanino vādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ
sukhaduḥkhāgamasteṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन ह
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
śamyākena vimuktena gītaṃ śāntigatena ha
- 3
अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागम् आस्थितः
क्लिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया
abravīnmāṃ purā kaścidbrāhmaṇastyāgam āsthitaḥ
kliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā
- 4
उत्पन्नम् इह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम्
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
utpannam iha loke vai janmaprabhṛti mānavam
vividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca
- 5
तयोर् एकतरे मार्गे यद्येनम् अभिसंनयेत्
न सुखं प्राप्य संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत्
tayor ekatare mārge yadyenam abhisaṃnayet
na sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyenna duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret
- 6
न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा यद् ईहसे
अकामात्मापि हि सदा धुरम् उद्यम्य चैव हि
na vai carasi yacchreya ātmano vā yad īhase
akāmātmāpi hi sadā dhuram udyamya caiva hi
- 7
अकिंचनः परिपतन्सुखम् आस्वादयिष्यसि
अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव हि
akiṃcanaḥ paripatansukham āsvādayiṣyasi
akiṃcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva hi
- 8
आकिंचन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवम् अनामयम्
अनमित्रम् अथो ह्येतद्दुर्लभं सुलभं सताम्
ākiṃcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivam anāmayam
anamitram atho hyetaddurlabhaṃ sulabhaṃ satām
- 9
अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वशः
अवेक्षमाणस्त्रींल्लोकान्न तुल्यम् उपलक्षये
akiṃcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥ
avekṣamāṇastrīṃllokānna tulyam upalakṣaye
- 10
आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम्
अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्याद् अपि गुणाधिकम्
ākiṃcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayam
atyaricyata dāridryaṃ rājyād api guṇādhikam
- 11
आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहान् अयम्
नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योर् आस्यगतो यथा
ākiṃcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahān ayam
nityodvigno hi dhanavānmṛtyor āsyagato yathā
- 12
नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवः
प्रभवन्ति धनज्यानिनिर्मुक्तस्य निराशिषः
naivāsyāgnirna cādityo na mṛtyurna ca dasyavaḥ
prabhavanti dhanajyāninirmuktasya nirāśiṣaḥ
- 13
तं वै सदा कामचरम् अनुपस्तीर्णशायिनम्
बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः
taṃ vai sadā kāmacaram anupastīrṇaśāyinam
bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ
- 14
धनवान्क्रोधलोभाभ्याम् आविष्टो नष्टचेतनः
तिर्यगीक्षः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः
dhanavānkrodhalobhābhyām āviṣṭo naṣṭacetanaḥ
tiryagīkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ
- 15
निर्दशंश्चाधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता
कस्तम् इच्छेत्परिद्रष्टुं दातुम् इच्छति चेन्महीम्
nirdaśaṃścādharoṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitā
kastam icchetparidraṣṭuṃ dātum icchati cenmahīm
- 16
श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम्
सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रम् इवानिलः
śriyā hyabhīkṣṇaṃ saṃvāso mohayatyavicakṣaṇam
sā tasya cittaṃ harati śāradābhram ivānilaḥ
- 17
अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति
अभिजातो ऽस्मि सिद्धो ऽस्मि नास्मि केवलमानुषः
इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते
athainaṃ rūpamānaśca dhanamānaśca vindati
abhijāto 'smi siddho 'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ
ityebhiḥ kāraṇaistasya tribhiścittaṃ prasicyate
- 18
स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान्
परिक्षीणः परस्वानाम् आदानं साधु मन्यते
sa prasiktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān
parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṃ sādhu manyate
- 19
तम् अतिक्रान्तमर्यादम् आददानं ततस्ततः
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगम् इवेषुभिः
tam atikrāntamaryādam ādadānaṃ tatastataḥ
pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ
- 20
एवम् एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्
विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजानि च
evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam
vividhānyupavartante gātrasaṃsparśajāni ca
- 21
तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यम् आचरेत्
लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणाम् अध्रुवैः सह
teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyam ācaret
lokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇām adhruvaiḥ saha
- 22
नात्यक्त्वा सुखम् आप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम्
नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भव
nātyaktvā sukham āpnoti nātyaktvā vindate param
nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhava
- 23
इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम्
शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः
ityetaddhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam
śamyākena purā mahyaṃ tasmāttyāgaḥ paro mataḥ

