36 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नकुलो वाक्यम् अब्रवीत्
राजानम् अभिसम्प्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
arjunasya vacaḥ śrutvā nakulo vākyam abravīt
rājānam abhisamprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varam
- 2
अनुरुध्य महाप्राज्ञो भ्रातुश्चित्तम् अरिंदमः
व्यूढोरस्को महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता
anurudhya mahāprājño bhrātuścittam ariṃdamaḥ
vyūḍhorasko mahābāhustāmrāsyo mitabhāṣitā
- 3
विशाखयूपे देवानां सर्वेषाम् अग्नयश्चिताः
तस्माद्विद्धि महाराज देवान्कर्मपथि स्थितान्
viśākhayūpe devānāṃ sarveṣām agnayaścitāḥ
tasmādviddhi mahārāja devānkarmapathi sthitān
- 4
अनास्तिकान् आस्तिकानां प्राणदाः पितरश्च ये
ते ऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिव
वेदवादापविद्धांस्तु तान्विद्धि भृशनास्तिकान्
anāstikān āstikānāṃ prāṇadāḥ pitaraśca ye
te 'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthiva
vedavādāpaviddhāṃstu tānviddhi bhṛśanāstikān
- 5
न हि वेदोक्तम् उत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसु
देवयानेन नाकस्य पृष्ठम् आप्नोति भारत
na hi vedoktam utsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasu
devayānena nākasya pṛṣṭham āpnoti bhārata
- 6
अत्याश्रमान् अयं सर्वान् इत्याहुर्वेदनिश्चयाः
ब्राह्मणाः श्रुतिसम्पन्नास्तान्निबोध जनाधिप
atyāśramān ayaṃ sarvān ityāhurvedaniścayāḥ
brāhmaṇāḥ śrutisampannāstānnibodha janādhipa
- 7
वित्तानि धर्मलब्धानि क्रतुमुख्येष्व् अवासृजन्
कृतात्मसु महाराज स वै त्यागी स्मृतो नरः
vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣv avāsṛjan
kṛtātmasu mahārāja sa vai tyāgī smṛto naraḥ
- 8
अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवोर्ध्वं प्रतिष्ठितः
आत्मत्यागी महाराज स त्यागी तामसः प्रभो
anavekṣya sukhādānaṃ tathaivordhvaṃ pratiṣṭhitaḥ
ātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāmasaḥ prabho
- 9
अनिकेतः परिपतन्वृक्षमूलाश्रयो मुनिः
अपाचकः सदा योगी स त्यागी पार्थ भिक्षुकः
aniketaḥ paripatanvṛkṣamūlāśrayo muniḥ
apācakaḥ sadā yogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ
- 10
क्रोधहर्षाव् अनादृत्य पैशुन्यं च विशां पते
विप्रो वेदान् अधीते यः स त्यागी गुरुपूजकः
krodhaharṣāv anādṛtya paiśunyaṃ ca viśāṃ pate
vipro vedān adhīte yaḥ sa tyāgī gurupūjakaḥ
- 11
आश्रमांस्तुलया सर्वान्धृतान् आहुर्मनीषिणः
एकतस्ते त्रयो राजन्गृहस्थाश्रम एकतः
āśramāṃstulayā sarvāndhṛtān āhurmanīṣiṇaḥ
ekataste trayo rājangṛhasthāśrama ekataḥ
- 12
समीक्षते तु यो ऽर्थं वै कामं स्वर्गं च भारत
अयं पन्था महर्षीणाम् इयं लोकविदां गतिः
samīkṣate tu yo 'rthaṃ vai kāmaṃ svargaṃ ca bhārata
ayaṃ panthā maharṣīṇām iyaṃ lokavidāṃ gatiḥ
- 13
इति यः कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभ
न यः परित्यज्य गृहान्वनम् एति विमूढवत्
iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha
na yaḥ parityajya gṛhānvanam eti vimūḍhavat
- 14
यदा कामान्समीक्षेत धर्मवैतंसिको ऽनृजुः
अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराट्
yadā kāmānsamīkṣeta dharmavaitaṃsiko 'nṛjuḥ
athainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti mṛtyurāṭ
- 15
अभिमानकृतं कर्म नैतत्फलवद् उच्यते
त्यागयुक्तं महाराज सर्वम् एव महाफलम्
abhimānakṛtaṃ karma naitatphalavad ucyate
tyāgayuktaṃ mahārāja sarvam eva mahāphalam
- 16
शमो दमस्तपो दानं सत्यं शौचम् अथार्जवम्
यज्ञो धृतिश्च धर्मश्च नित्यम् आर्षो विधिः स्मृतः
śamo damastapo dānaṃ satyaṃ śaucam athārjavam
yajño dhṛtiśca dharmaśca nityam ārṣo vidhiḥ smṛtaḥ
- 17
पितृदेवातिथिकृते समारम्भो ऽत्र शस्यते
अत्रैव हि महाराज त्रिवर्गः केवलं फलम्
pitṛdevātithikṛte samārambho 'tra śasyate
atraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṃ phalam
- 18
एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते
त्यागिनः प्रसृतस्येह नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित्
etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevite
tyāginaḥ prasṛtasyeha nocchittirvidyate kvacit
- 19
असृजद्धि प्रजा राजन्प्रजापतिर् अकल्मषः
मां यक्ष्यन्तीति शान्तात्मा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः
asṛjaddhi prajā rājanprajāpatir akalmaṣaḥ
māṃ yakṣyantīti śāntātmā yajñairvividhadakṣiṇaiḥ
- 20
वीरुधश्चैव वृक्षांश्च यज्ञार्थं च तथौषधीः
पशूंश्चैव तथा मेध्यान्यज्ञार्थानि हवींषि च
vīrudhaścaiva vṛkṣāṃśca yajñārthaṃ ca tathauṣadhīḥ
paśūṃścaiva tathā medhyānyajñārthāni havīṃṣi ca
- 21
गृहस्थाश्रमिणस्तच्च यज्ञकर्म विरोधकम्
तस्माद्गार्हस्थ्यम् एवेह दुष्करं दुर्लभं तथा
gṛhasthāśramiṇastacca yajñakarma virodhakam
tasmādgārhasthyam eveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā
- 22
तत्सम्प्राप्य गृहस्था ये पशुधान्यसमन्विताः
न यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्बिषम्
tatsamprāpya gṛhasthā ye paśudhānyasamanvitāḥ
na yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilbiṣam
- 23
स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथापरे
अथापरे महायज्ञान्मनसैव वितन्वते
svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñāstathāpare
athāpare mahāyajñānmanasaiva vitanvate
- 24
एवं दानसमाधानं मार्गम् आतिष्ठतो नृप
द्विजातेर्ब्रह्मभूतस्य स्पृहयन्ति दिवौकसः
evaṃ dānasamādhānaṃ mārgam ātiṣṭhato nṛpa
dvijāterbrahmabhūtasya spṛhayanti divaukasaḥ
- 25
स रत्नानि विचित्राणि संभृतानि ततस्ततः
मखेष्व् अनभिसंत्यज्य नास्तिक्यम् अभिजल्पसि
कुटुम्बम् आस्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप
sa ratnāni vicitrāṇi saṃbhṛtāni tatastataḥ
makheṣv anabhisaṃtyajya nāstikyam abhijalpasi
kuṭumbam āsthite tyāgaṃ na paśyāmi narādhipa
- 26
राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनः
ये चान्ये क्रतवस्तात ब्राह्मणैर् अभिपूजिताः
तैर्यजस्व महाराज शक्रो देवपतिर्यथा
rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ
ye cānye kratavastāta brāhmaṇair abhipūjitāḥ
tairyajasva mahārāja śakro devapatiryathā
- 27
राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुष्यताम्
अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिर् उच्यते
rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatām
aśaraṇyaḥ prajānāṃ yaḥ sa rājā kalir ucyate
- 28
अश्वान्गाश्चैव दासीश्च करेणूश्च स्वलंकृताः
ग्रामाञ्जनपदांश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च
aśvāngāścaiva dāsīśca kareṇūśca svalaṃkṛtāḥ
grāmāñjanapadāṃścaiva kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca
- 29
अप्रदाय द्विजातिभ्यो मात्सर्याविष्टचेतसः
वयं ते राजकलयो भविष्यामो विशां पते
apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭacetasaḥ
vayaṃ te rājakalayo bhaviṣyāmo viśāṃ pate
- 30
अदातारो ऽशरण्याश्च राजकिल्बिषभागिनः
दुःखानाम् एव भोक्तारो न सुखानां कदाचन
adātāro 'śaraṇyāśca rājakilbiṣabhāginaḥ
duḥkhānām eva bhoktāro na sukhānāṃ kadācana

