28 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
महान् अयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत
किं स्विद् एवेह धर्माणाम् अनुष्ठेयतमं मतम्
yudhiṣṭhira uvāca
mahān ayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata
kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ matam
- 2
किं कार्यं सर्वधर्माणां गरीयो भवतो मतम्
यथायं पुरुषो धर्मम् इह च प्रेत्य चाप्नुयात्
kiṃ kāryaṃ sarvadharmāṇāṃ garīyo bhavato matam
yathāyaṃ puruṣo dharmam iha ca pretya cāpnuyāt
- 3
भीष्म उवाच
मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम
अत्र युक्तो नरो लोकान्यशश्च महद् अश्नुते
bhīṣma uvāca
mātāpitrorgurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama
atra yukto naro lokānyaśaśca mahad aśnute
- 4
यद् एते ह्यभिजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः
धर्म्यं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर
yad ete hyabhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ
dharmyaṃ dharmaviruddhaṃ vā tatkartavyaṃ yudhiṣṭhira
- 5
न तैर् अनभ्यनुज्ञातो धर्मम् अन्यं प्रकल्पयेत्
यम् एते ऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः
na tair anabhyanujñāto dharmam anyaṃ prakalpayet
yam ete 'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ
- 6
एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयो ऽग्नयः
eta eva trayo lokā eta evāśramāstrayaḥ
eta eva trayo vedā eta eva trayo 'gnayaḥ
- 7
पिता ह्यग्निर्गार्हपत्यो माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः
गुरुर् आहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी
pitā hyagnirgārhapatyo mātāgnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ
gurur āhavanīyastu sāgnitretā garīyasī
- 8
त्रिष्वप्रमाद्यन्न् एतेषु त्रींल्लोकान् अवजेष्यसि
पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथापरम्
ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नित्यम् एव चरिष्यसि
triṣvapramādyann eteṣu trīṃllokān avajeṣyasi
pitṛvṛttyā tvimaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathāparam
brahmalokaṃ gurorvṛttyā nityam eva cariṣyasi
- 9
सम्यग् एतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत
यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम्
samyag eteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata
yaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam
- 10
नैतान् अतिशयेज्जातु नात्यश्नीयान्न दूषयेत्
नित्यं परिचरेच्चैव तद्वै सुकृतम् उत्तमम्
कीर्तिं पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे च जनाधिप
naitān atiśayejjātu nātyaśnīyānna dūṣayet
nityaṃ paricareccaiva tadvai sukṛtam uttamam
kīrtiṃ puṇyaṃ yaśo lokānprāpsyase ca janādhipa
- 11
सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः
sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥ
anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ
- 12
नैवायं न परो लोकस्तस्य चैव परंतप
अमानिता नित्यम् एव यस्यैते गुरवस्त्रयः
naivāyaṃ na paro lokastasya caiva paraṃtapa
amānitā nityam eva yasyaite guravastrayaḥ
- 13
न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते
न चान्यद् अपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम्
na cāsminna pare loke yaśastasya prakāśate
na cānyad api kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam
- 14
तेभ्य एव तु तत्सर्वं कृत्यया विसृजाम्यहम्
तद् आसीन्मे शतगुणं सहस्रगुणम् एव च
तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर
tebhya eva tu tatsarvaṃ kṛtyayā visṛjāmyaham
tad āsīnme śataguṇaṃ sahasraguṇam eva ca
tasmānme saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira
- 15
दशैव तु सदाचार्यः श्रोत्रियान् अतिरिच्यते
दशाचार्यान् उपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश
daśaiva tu sadācāryaḥ śrotriyān atiricyate
daśācāryān upādhyāya upādhyāyānpitā daśa
- 16
पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीम् अपि
गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः
गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः
pitṝndaśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīm api
gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ
gururgarīyānpitṛto mātṛtaśceti me matiḥ
- 17
उभौ हि मातापितरौ जन्मनि व्युपयुज्यतः
शरीरम् एतौ सृजतः पिता माता च भारत
आचार्यशिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरामरा
ubhau hi mātāpitarau janmani vyupayujyataḥ
śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata
ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarāmarā
- 18
अवध्या हि सदा माता पिता चाप्यपकारिणौ
न संदुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम्
धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः
avadhyā hi sadā mātā pitā cāpyapakāriṇau
na saṃduṣyati tatkṛtvā na ca te dūṣayanti tam
dharmāya yatamānānāṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ
- 19
य आवृणोत्य् अवितथेन कर्णाव् ऋतं ब्रुवन्न् अमृतं सम्प्रयच्छन्
तं वै मन्ये पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतम् अस्य जानन्
ya āvṛṇoty avitathena karṇāv ṛtaṃ bruvann amṛtaṃ samprayacchan
taṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyetkṛtam asya jānan
- 20
विद्यां श्रुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते प्रत्यासन्नं मनसा कर्मणा वा
यथैव ते गुरुभिर्भावनीयास्तथा तेषां गुरवो ऽप्यर्चनीयाः
vidyāṃ śrutvā ye guruṃ nādriyante pratyāsannaṃ manasā karmaṇā vā
yathaiva te gurubhirbhāvanīyāstathā teṣāṃ guravo 'pyarcanīyāḥ
- 21
तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः
गुरवो ऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्मम् इच्छता
tasmātpūjayitavyāśca saṃvibhajyāśca yatnataḥ
guravo 'rcayitavyāśca purāṇaṃ dharmam icchatā
- 22
येन प्रीताश्च पितरस्तेन प्रीतः पितामहः
प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता
yena prītāśca pitarastena prītaḥ pitāmahaḥ
prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā
- 23
येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम्
मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः
ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह
yena prīṇātyupādhyāyaṃ tena syādbrahma pūjitam
mātṛtaḥ pitṛtaścaiva tasmātpūjyatamo guruḥ
ṛṣayaśca hi devāśca prīyante pitṛbhiḥ saha
- 24
न केनचन वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत्
न च माता न च पिता तादृशो यादृशो गुरुः
na kenacana vṛttena hyavajñeyo gururbhavet
na ca mātā na ca pitā tādṛśo yādṛśo guruḥ
- 25
न ते ऽवमानम् अर्हन्ति न च ते दूषयन्ति तम्
गुरूणाम् एव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः
na te 'vamānam arhanti na ca te dūṣayanti tam
gurūṇām eva satkāraṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ
- 26
उपाध्यायं पितरं मातरं च ये ऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वा
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं तस्मान्नान्यः पापकृद् अस्ति लोके
upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca ye 'bhidruhyanti manasā karmaṇā vā
teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ tasmānnānyaḥ pāpakṛd asti loke
- 27
मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च
चतुर्णां वयम् एतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः
mitradruhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya ca
caturṇāṃ vayam eteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrumaḥ
- 28
एतत्सर्वम् अतिदेशेन सृष्टं यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह लोके
एतच्छ्रेयो नान्यद् अस्माद्विशिष्टं सर्वान्धर्मान् अनुसृत्यैतद् उक्तम्
etatsarvam atideśena sṛṣṭaṃ yatkartavyaṃ puruṣeṇeha loke
etacchreyo nānyad asmādviśiṣṭaṃ sarvāndharmān anusṛtyaitad uktam

