39 shlokas
- 1
पराशर उवाच
एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः
तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
parāśara uvāca
eṣa dharmavidhistāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ
tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu
- 2
प्रायेण हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते
सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस्तामसराजसैः
prāyeṇa hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate
saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvaistāmasarājasaiḥ
- 3
गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च
दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै
gṛhāṇyāśritya gāvaśca kṣetrāṇi ca dhanāni ca
dārāḥ putrāśca bhṛtyāśca bhavantīha narasya vai
- 4
एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यम् एवानुपश्यतः
रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वम् अपश्यतः
evaṃ tasya pravṛttasya nityam evānupaśyataḥ
rāgadveṣau vivardhete hyanityatvam apaśyataḥ
- 5
रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम्
मोहजाता रतिर्नाम समुपैति नराधिप
rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam
mohajātā ratirnāma samupaiti narādhipa
- 6
कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायणः
लाभं ग्राम्यसुखाद् अन्यं रतितो नानुपश्यति
kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyaṇaḥ
lābhaṃ grāmyasukhād anyaṃ ratito nānupaśyati
- 7
ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वर्धयते जनम्
पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति
tato lobhābhibhūtātmā saṅgādvardhayate janam
puṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati
- 8
स जानन्न् अपि चाकार्यम् अर्थार्थं सेवते नरः
बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते
sa jānann api cākāryam arthārthaṃ sevate naraḥ
bālasnehaparītātmā tatkṣayāccānutapyate
- 9
ततो मानेन सम्पन्नो रक्षन्न् आत्मपराजयम्
करोति येन भोगी स्याम् इति तस्माद्विनश्यति
tato mānena sampanno rakṣann ātmaparājayam
karoti yena bhogī syām iti tasmādvinaśyati
- 10
तपो हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मदर्शनम्
अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम्
tapo hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmadarśanam
anvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham
- 11
स्नेहायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव
आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदम् उपगच्छति
snehāyatananāśācca dhananāśācca pārthiva
ādhivyādhipratāpācca nirvedam upagacchati
- 12
निर्वेदाद् आत्मसंबोधः संबोधाच्छास्त्रदर्शनम्
शास्त्रार्थदर्शनाद्राजंस्तप एवानुपश्यति
nirvedād ātmasaṃbodhaḥ saṃbodhācchāstradarśanam
śāstrārthadarśanādrājaṃstapa evānupaśyati
- 13
दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान्
यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति
durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān
yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati
- 14
तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रदेशकम्
tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate
jitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam
- 15
प्रजापतिः प्रजाः पूर्वम् असृजत्तपसा विभुः
क्वचित्क्वचिद्व्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव
prajāpatiḥ prajāḥ pūrvam asṛjattapasā vibhuḥ
kvacitkvacidvrataparo vratānyāsthāya pārthiva
- 16
आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः
विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरो ऽथ मरुद्गणाः
ādityā vasavo rudrāstathaivāgnyaśvimārutāḥ
viśvedevāstathā sādhyāḥ pitaro 'tha marudgaṇāḥ
- 17
यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः
संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः
yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāścānye divaukasaḥ
saṃsiddhāstapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ
- 18
ये चादौ ब्रह्मणा सृष्टा ब्राह्मणास्तपसा पुरा
ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा
ye cādau brahmaṇā sṛṣṭā brāhmaṇāstapasā purā
te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā
- 19
मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः
महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम्
martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ
mahākuleṣu dṛśyante tatsarvaṃ tapasaḥ phalam
- 20
कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च
वाहनासनयानानि सर्वं तत्तपसः फलम्
kauśikāni ca vastrāṇi śubhānyābharaṇāni ca
vāhanāsanayānāni sarvaṃ tattapasaḥ phalam
- 21
मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः
वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम्
mano'nukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ
vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tatsarvaṃ tapasaḥ phalam
- 22
शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च
अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम्
śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca
abhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇām
- 23
नाप्राप्यं तपसा किंचित्त्रैलोक्ये ऽस्मिन्परंतप
उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम्
nāprāpyaṃ tapasā kiṃcittrailokye 'sminparaṃtapa
upabhogaparityāgaḥ phalānyakṛtakarmaṇām
- 24
सुखितो दुःखितो वापि नरो लोभं परित्यजेत्
अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम
sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṃ parityajet
avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama
- 25
असंतोषो ऽसुखायैव लोभाद् इन्द्रियविभ्रमः
ततो ऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता
asaṃtoṣo 'sukhāyaiva lobhād indriyavibhramaḥ
tato 'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā
- 26
नष्टप्रज्ञो यदा भवति तदा न्यायं न पश्यति
तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमान् उग्रं तपश्चरेत्
naṣṭaprajño yadā bhavati tadā nyāyaṃ na paśyati
tasmātsukhakṣaye prāpte pumān ugraṃ tapaścaret
- 27
यद् इष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखम् इहोच्यते
कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम्
yad iṣṭaṃ tatsukhaṃ prāhurdveṣyaṃ duḥkham ihocyate
kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam
- 28
नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते
प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः
nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃścopabhuñjate
prākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ
- 29
अप्रियाण्यवमानांश्च दुःखं बहुविधात्मकम्
फलार्थी सत्पथत्यक्तः प्राप्नोति विषयात्मकम्
apriyāṇyavamānāṃśca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam
phalārthī satpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam
- 30
धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते
स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते
dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate
sa kṛtvā pāpakānyeva nirayaṃ pratipadyate

