41 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यद् अप्यल्पतरं कर्म तद् अप्येकेन दुष्करम्
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
yad apyalpataraṃ karma tad apyekena duṣkaram
puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ pitāmaha
- 2
किंशीलः किंसमाचारो राज्ञो ऽर्थसचिवो भवेत्
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे नापि विश्वसेत्
kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño 'rthasacivo bhavet
kīdṛśe viśvasedrājā kīdṛśe nāpi viśvaset
- 3
भीष्म उवाच
चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत
सहार्थो भजमानश्च सहजः कृत्रिमस्तथा
bhīṣma uvāca
caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājanbhavantyuta
sahārtho bhajamānaśca sahajaḥ kṛtrimastathā
- 4
धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत्
dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ
yato dharmastato vā syānmadhyastho vā tato bhavet
- 5
यस्तस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत्
धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः
yastasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayet
dharmādharmeṇa rājānaścaranti vijigīṣavaḥ
- 6
चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौ
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यम् आत्मनः
caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparau
sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryam ātmanaḥ
- 7
न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत
na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe
pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavantyuta
- 8
असाधुः साधुताम् एति साधुर्भवति दारुणः
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति
asādhuḥ sādhutām eti sādhurbhavati dāruṇaḥ
ariśca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati
- 9
अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत्
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत्
anityacittaḥ puruṣastasminko jātu viśvaset
tasmātpradhānaṃ yatkāryaṃ pratyakṣaṃ tatsamācaret
- 10
एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो धर्मार्थनाशकः
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते
ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno dharmārthanāśakaḥ
aviśvāsaśca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate
- 11
अकालमृत्युर्विश्वासो विश्वसन्हि विपद्यते
यस्मिन्करोति विश्वासम् इच्छतस्तस्य जीवति
akālamṛtyurviśvāso viśvasanhi vipadyate
yasminkaroti viśvāsam icchatastasya jīvati
- 12
तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित्
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैव सनातनी
tasmādviśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣucit
eṣā nītigatistāta lakṣmīścaiva sanātanī
- 13
यं मन्येत ममाभावाद् इमम् अर्थागमः स्पृशेत्
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यम् अमित्रं तं विदुर्बुधाः
yaṃ manyeta mamābhāvād imam arthāgamaḥ spṛśet
nityaṃ tasmācchaṅkitavyam amitraṃ taṃ vidurbudhāḥ
- 14
यस्य क्षेत्राद् अप्युदकं क्षेत्रम् अन्यस्य गच्छति
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः
yasya kṣetrād apyudakaṃ kṣetram anyasya gacchati
na tatrānicchatastasya bhidyeransarvasetavaḥ
- 15
तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनम् इच्छति
यम् एवंलक्षणं विद्यात्तम् अमित्रं विनिर्दिशेत्
tathaivātyudakādbhītastasya bhedanam icchati
yam evaṃlakṣaṇaṃ vidyāttam amitraṃ vinirdiśet
- 16
यः समृद्ध्या न तुष्येत क्षये दीनतरो भवेत्
एतद् उत्तममित्रस्य निमित्तम् अभिचक्षते
yaḥ samṛddhyā na tuṣyeta kṣaye dīnataro bhavet
etad uttamamitrasya nimittam abhicakṣate
- 17
यं मन्येत ममाभावाद् अस्याभावो भवेद् इति
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा
yaṃ manyeta mamābhāvād asyābhāvo bhaved iti
tasminkurvīta viśvāsaṃ yathā pitari vai tathā
- 18
तं शक्त्या वर्धमानश्च सर्वतः परिबृंहयेत्
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु
taṃ śaktyā vardhamānaśca sarvataḥ paribṛṃhayet
nityaṃ kṣatādvārayati yo dharmeṣvapi karmasu
- 19
क्षताद्भीतं विजानीयाद् उत्तमं मित्रलक्षणम्
ये तस्य क्षतम् इच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः
kṣatādbhītaṃ vijānīyād uttamaṃ mitralakṣaṇam
ye tasya kṣatam icchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ
- 20
व्यसनान्नित्यभीतो ऽसौ समृद्ध्याम् एव तृप्यते
यत्स्याद् एवंविधं मित्रं तद् आत्मसमम् उच्यते
vyasanānnityabhīto 'sau samṛddhyām eva tṛpyate
yatsyād evaṃvidhaṃ mitraṃ tad ātmasamam ucyate
- 21
रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुर् अनसूयकः
कुलीनः शीलसम्पन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः
rūpavarṇasvaropetastitikṣur anasūyakaḥ
kulīnaḥ śīlasampannaḥ sa te syātpratyanantaraḥ
- 22
मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंसवान्
यो मानितो ऽमानितो वा न संदूष्येत्कदाचन
medhāvī smṛtimāndakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsavān
yo mānito 'mānito vā na saṃdūṣyetkadācana
- 23
ऋत्विग्वा यदि वाचार्यः सखा वात्यन्तसंस्तुतः
गृहे वसेद् अमात्यस्ते यः स्यात्परमपूजितः
ṛtvigvā yadi vācāryaḥ sakhā vātyantasaṃstutaḥ
gṛhe vased amātyaste yaḥ syātparamapūjitaḥ
- 24
स ते विद्यात्परं मन्त्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा
sa te vidyātparaṃ mantraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥ
viśvāsaste bhavettatra yathā pitari vai tathā
- 25
नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम्
एकार्थाद् एव भूतानां भेदो भवति सर्वदा
naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeranparasparam
ekārthād eva bhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā
- 26
कीर्तिप्रधानो यश्च स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि समर्थान्कुरुते च यः
kīrtipradhāno yaśca syādyaśca syātsamaye sthitaḥ
samarthānyaśca na dveṣṭi samarthānkurute ca yaḥ
- 27
यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्मम् उत्सृजेत्
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः
yo na kāmādbhayāllobhātkrodhādvā dharmam utsṛjet
dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syātpratyanantaraḥ
- 28
शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः
कुलीनः शीलसम्पन्नस्तितिक्षुर् अनसूयकः
śūraścāryaśca vidvāṃśca pratipattiviśāradaḥ
kulīnaḥ śīlasampannastitikṣur anasūyakaḥ
- 29
एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः
पूजिताः संविभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः
ete hyamātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasvavasthitāḥ
pūjitāḥ saṃvibhaktāśca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ
- 30
कृत्स्नम् एते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्ति च
kṛtsnam ete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu
yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsyutpādayanti ca

