16 shlokas
- 1
व्यास उवाच
पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वम् उपयान्ति च
vyāsa uvāca
pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca
tānyevāgre pralīyante bhūmitvam upayānti ca
- 2
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा
अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत्
tataḥ pralīne sarvasminsthāvare jaṅgame tathā
akāṣṭhā nistṛṇā bhūmirdṛśyate kūrmapṛṣṭhavat
- 3
भूमेर् अपि गुणं गन्धम् आप आददते यदा
आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
bhūmer api guṇaṃ gandham āpa ādadate yadā
āttagandhā tadā bhūmiḥ pralayatvāya kalpate
- 4
आपस्ततः प्रतिष्ठन्ति ऊर्मिमत्यो महास्वनाः
सर्वम् एवेदम् आपूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च
āpastataḥ pratiṣṭhanti ūrmimatyo mahāsvanāḥ
sarvam evedam āpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca
- 5
अपाम् अपि गुणांस्तात ज्योतिर् आददते यदा
आपस्तदा आत्तगुणा ज्योतिष्युपरमन्ति च
apām api guṇāṃstāta jyotir ādadate yadā
āpastadā āttaguṇā jyotiṣyuparamanti ca
- 6
यदादित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनो ऽर्चिषः
सर्वम् एवेदम् अर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नभः
yadādityaṃ sthitaṃ madhye gūhanti śikhino 'rciṣaḥ
sarvam evedam arcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate nabhaḥ
- 7
ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर् आददते यदा
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान्
jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyur ādadate yadā
praśāmyati tadā jyotirvāyurdodhūyate mahān
- 8
ततस्तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश
tatastu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ
adhaścordhvaṃ ca tiryakca dodhavīti diśo daśa
- 9
वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते यदा
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत्
vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate yadā
praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat
- 10
आकाशस्य गुणं शब्दम् अभिव्यक्तात्मकं मनः
मनसो व्यक्तम् अव्यक्तं ब्राह्मः स प्रतिसंचरः
ākāśasya guṇaṃ śabdam abhivyaktātmakaṃ manaḥ
manaso vyaktam avyaktaṃ brāhmaḥ sa pratisaṃcaraḥ
- 11
तदात्मगुणम् आविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः
मनस्युपरते ऽध्यात्मा चन्द्रमस्यवतिष्ठते
tadātmaguṇam āviśya mano grasati candramāḥ
manasyuparate 'dhyātmā candramasyavatiṣṭhate
- 12
तं तु कालेन महता संकल्पः कुरुते वशे
चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानम् अनुत्तमम्
taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaḥ kurute vaśe
cittaṃ grasati saṃkalpastacca jñānam anuttamam
- 13
कालो गिरति विज्ञानं कालो बलम् इति श्रुतिः
बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे
kālo girati vijñānaṃ kālo balam iti śrutiḥ
balaṃ kālo grasati tu taṃ vidvānkurute vaśe
- 14
आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुते ऽऽत्मनि
तद् अव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतम् अनुत्तमम्
एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंचरः
ākāśasya tadā ghoṣaṃ taṃ vidvānkurute ''tmani
tad avyaktaṃ paraṃ brahma tacchāśvatam anuttamam
evaṃ sarvāṇi bhūtāni brahmaiva pratisaṃcaraḥ
- 15
यथावत्कीर्तितं सम्यग् एवम् एतद् असंशयम्
बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः
yathāvatkīrtitaṃ samyag evam etad asaṃśayam
bodhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yogibhiḥ paramātmabhiḥ
- 16
एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनः पुनः
युगसाहस्रयोर् आदावह्नो रात्र्यास्तथैव च
evaṃ vistārasaṃkṣepau brahmāvyakte punaḥ punaḥ
yugasāhasrayor ādāvahno rātryāstathaiva ca

