21 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अथ यो विजिगीषेत क्षत्रियः क्षत्रियं युधि
कस्तस्य धर्म्यो विजय एतत्पृष्टो ब्रवीहि मे
yudhiṣṭhira uvāca
atha yo vijigīṣeta kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ yudhi
kastasya dharmyo vijaya etatpṛṣṭo bravīhi me
- 2
भीष्म उवाच
ससहायो ऽसहायो वा राष्ट्रम् आगम्य भूमिपः
ब्रूयाद् अहं वो राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा
bhīṣma uvāca
sasahāyo 'sahāyo vā rāṣṭram āgamya bhūmipaḥ
brūyād ahaṃ vo rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā
- 3
मम धर्म्यं बलिं दत्त किंवा मां प्रतिपत्स्यथ
ते चेत्तम् आगतं तत्र वृणुयुः कुशलं भवेत्
mama dharmyaṃ baliṃ datta kiṃvā māṃ pratipatsyatha
te cettam āgataṃ tatra vṛṇuyuḥ kuśalaṃ bhavet
- 4
ते चेद् अक्षत्रियाः सन्तो विरुध्येयुः कथंचन
सर्वोपायैर्नियन्तव्या विकर्मस्था नराधिप
te ced akṣatriyāḥ santo virudhyeyuḥ kathaṃcana
sarvopāyairniyantavyā vikarmasthā narādhipa
- 5
अशक्तं क्षत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्यथापरः
त्राणायाप्यसमर्थं तं मन्यमानम् अतीव च
aśaktaṃ kṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇātyathāparaḥ
trāṇāyāpyasamarthaṃ taṃ manyamānam atīva ca
- 6
युधिष्ठिर उवाच
अथ यः क्षत्रियो राजा क्षत्रियं प्रत्युपाव्रजेत्
कथं स प्रतियोद्धव्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
atha yaḥ kṣatriyo rājā kṣatriyaṃ pratyupāvrajet
kathaṃ sa pratiyoddhavyastanme brūhi pitāmaha
- 7
भीष्म उवाच
नासंनद्धो नाकवचो योद्धव्यः क्षत्रियो रणे
एक एकेन वाच्यश्च विसृजस्व क्षिपामि च
bhīṣma uvāca
nāsaṃnaddho nākavaco yoddhavyaḥ kṣatriyo raṇe
eka ekena vācyaśca visṛjasva kṣipāmi ca
- 8
स चेत्संनद्ध आगच्छेत्संनद्धव्यं ततो भवेत्
स चेत्ससैन्य आगच्छेत्ससैन्यस्तम् अथाह्वयेत्
sa cetsaṃnaddha āgacchetsaṃnaddhavyaṃ tato bhavet
sa cetsasainya āgacchetsasainyastam athāhvayet
- 9
स चेन्निकृत्या युध्येत निकृत्या तं प्रयोधयेत्
अथ चेद्धर्मतो युध्येद्धर्मेणैव निवारयेत्
sa cennikṛtyā yudhyeta nikṛtyā taṃ prayodhayet
atha ceddharmato yudhyeddharmeṇaiva nivārayet
- 10
नाश्वेन रथिनं यायाद् उदियाद्रथिनं रथी
व्यसने न प्रहर्तव्यं न भीताय जिताय च
nāśvena rathinaṃ yāyād udiyādrathinaṃ rathī
vyasane na prahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca
- 11
नेषुर्लिप्तो न कर्णी स्याद् असताम् एतद् आयुधम्
जयार्थम् एव योद्धव्यं न क्रुध्येद् अजिघांसतः
neṣurlipto na karṇī syād asatām etad āyudham
jayārtham eva yoddhavyaṃ na krudhyed ajighāṃsataḥ
- 12
साधूनां तु मिथोभेदात्साधुश्चेद्व्यसनी भवेत्
सव्रणो नाभिहन्तव्यो नानपत्यः कथंचन
sādhūnāṃ tu mithobhedātsādhuścedvyasanī bhavet
savraṇo nābhihantavyo nānapatyaḥ kathaṃcana
- 13
भग्नशस्त्रो विपन्नाश्वश्छिन्नज्यो हतवाहनः
चिकित्स्यः स्यात्स्वविषये प्राप्यो वा स्वगृहान्भवेत्
निर्व्रणो ऽपि च मोक्तव्य एष धर्मः सनातनः
bhagnaśastro vipannāśvaśchinnajyo hatavāhanaḥ
cikitsyaḥ syātsvaviṣaye prāpyo vā svagṛhānbhavet
nirvraṇo 'pi ca moktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
- 14
तस्माद्धर्मेण योद्धव्यं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत्
सत्सु नित्यं सतां धर्मस्तम् आस्थाय न नाशयेत्
tasmāddharmeṇa yoddhavyaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt
satsu nityaṃ satāṃ dharmastam āsthāya na nāśayet
- 15
यो वै जयत्यधर्मेण क्षत्रियो वर्धमानकः
आत्मानम् आत्मना हन्ति पापो निकृतिजीवनः
yo vai jayatyadharmeṇa kṣatriyo vardhamānakaḥ
ātmānam ātmanā hanti pāpo nikṛtijīvanaḥ
- 16
कर्म चैतद् असाधूनाम् असाधुं साधुना जयेत्
धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा
karma caitad asādhūnām asādhuṃ sādhunā jayet
dharmeṇa nidhanaṃ śreyo na jayaḥ pāpakarmaṇā
- 17
नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौर् इव
मूलान्यस्य प्रशाखाश्च दहन्समनुगच्छति
nādharmaścarito rājansadyaḥ phalati gaur iva
mūlānyasya praśākhāśca dahansamanugacchati
- 18
पापेन कर्मणा वित्तं लब्ध्वा पापः प्रहृष्यति
स वर्धमानः स्तेयेन पापः पापे प्रसजति
pāpena karmaṇā vittaṃ labdhvā pāpaḥ prahṛṣyati
sa vardhamānaḥ steyena pāpaḥ pāpe prasajati
- 19
न धर्मो ऽस्तीति मन्वानः शुचीन् अवहसन्न् इव
अश्रद्दधानभावाच्च विनाशम् उपगच्छति
na dharmo 'stīti manvānaḥ śucīn avahasann iva
aśraddadhānabhāvācca vināśam upagacchati
- 20
स बद्धो वारुणैः पाशैर् अमर्त्य इव मन्यते
महादृतिर् इवाध्मातः स्वकृतेन विवर्धते
sa baddho vāruṇaiḥ pāśair amartya iva manyate
mahādṛtir ivādhmātaḥ svakṛtena vivardhate
- 21
ततः समूलो ह्रियते नदीकूलाद् इव द्रुमः
अथैनम् अभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भम् इवाश्मनि
तस्माद्धर्मेण विजयं कामं लिप्सेत भूमिपः
tataḥ samūlo hriyate nadīkūlād iva drumaḥ
athainam abhinindanti bhinnaṃ kumbham ivāśmani
tasmāddharmeṇa vijayaṃ kāmaṃ lipseta bhūmipaḥ

