26 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
इमे वै मानवाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः
को ऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
ime vai mānavāḥ sarve dharmaṃ prati viśaṅkitāḥ
ko 'yaṃ dharmaḥ kuto dharmastanme brūhi pitāmaha
- 2
धर्मो न्वयम् इहार्थः किम् अमुत्रार्थो ऽपि वा भवेत्
उभयार्थो ऽपि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह
dharmo nvayam ihārthaḥ kim amutrārtho 'pi vā bhavet
ubhayārtho 'pi vā dharmastanme brūhi pitāmaha
- 3
भीष्म उवाच
सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम्
चतुर्थम् अर्थम् इत्याहुः कवयो धर्मलक्षणम्
bhīṣma uvāca
sadācāraḥ smṛtirvedāstrividhaṃ dharmalakṣaṇam
caturtham artham ityāhuḥ kavayo dharmalakṣaṇam
- 4
अपि ह्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युत्तरावरे
लोकयात्रार्थम् एवेह धर्मस्य नियमः कृतः
उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च
api hyuktāni karmāṇi vyavasyantyuttarāvare
lokayātrārtham eveha dharmasya niyamaḥ kṛtaḥ
ubhayatra sukhodarka iha caiva paratra ca
- 5
अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसजति
न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिद् आपदि
alabdhvā nipuṇaṃ dharmaṃ pāpaḥ pāpe prasajati
na ca pāpakṛtaḥ pāpānmucyante kecid āpadi
- 6
अपापवादी भवति यदा भवति धर्मवित्
धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तम् एवाश्रित्य भोत्स्यसे
apāpavādī bhavati yadā bhavati dharmavit
dharmasya niṣṭhā svācārastam evāśritya bhotsyase
- 7
यदाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः
रमते निर्हरन्स्तेनः परवित्तम् अराजके
yadādharmasamāviṣṭo dhanaṃ gṛhṇāti taskaraḥ
ramate nirharanstenaḥ paravittam arājake
- 8
यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानम् इच्छति
तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः
yadāsya taddharantyanye tadā rājānam icchati
tadā teṣāṃ spṛhayate ye vai tuṣṭāḥ svakairdhanaiḥ
- 9
अभीतः शुचिर् अभ्येति राजद्वारम् अशङ्कितः
न हि दुश्चरितं किंचिद् अन्तरात्मनि पश्यति
abhītaḥ śucir abhyeti rājadvāram aśaṅkitaḥ
na hi duścaritaṃ kiṃcid antarātmani paśyati
- 10
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्
सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param
satyena vidhṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam
- 11
अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा पृथक्पृथक्
अद्रोहम् अविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः
ते चेन्मिथो ऽधृतिं कुर्युर्विनश्येयुर् असंशयम्
api pāpakṛto raudrāḥ satyaṃ kṛtvā pṛthakpṛthak
adroham avisaṃvādaṃ pravartante tadāśrayāḥ
te cenmitho 'dhṛtiṃ kuryurvinaśyeyur asaṃśayam
- 12
न हर्तव्यं परधनम् इति धर्मः सनातनः
मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः सम्प्रवर्तितम्
यदा नियतिदौर्बल्यम् अथैषाम् एव रोचते
na hartavyaṃ paradhanam iti dharmaḥ sanātanaḥ
manyante balavantastaṃ durbalaiḥ sampravartitam
yadā niyatidaurbalyam athaiṣām eva rocate
- 13
न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनो ऽपि वा
तस्माद् अनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन
na hyatyantaṃ balayutā bhavanti sukhino 'pi vā
tasmād anārjave buddhirna kāryā te kathaṃcana
- 14
असाधुभ्यो ऽस्य न भयं न चोरेभ्यो न राजतः
न किंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिर् आवसेत्
asādhubhyo 'sya na bhayaṃ na corebhyo na rājataḥ
na kiṃcitkasyacitkurvannirbhayaḥ śucir āvaset
- 15
सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्रामम् इवेयिवान्
बहुधाचरितं पापम् अन्यत्रैवानुपश्यति
sarvataḥ śaṅkate steno mṛgo grāmam iveyivān
bahudhācaritaṃ pāpam anyatraivānupaśyati
- 16
मुदितः शुचिर् अभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा
न हि दुश्चरितं किंचिद् आत्मनो ऽन्येषु पश्यति
muditaḥ śucir abhyeti sarvato nirbhayaḥ sadā
na hi duścaritaṃ kiṃcid ātmano 'nyeṣu paśyati
- 17
दातव्यम् इत्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः
तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः सम्प्रवर्तितम्
dātavyam ityayaṃ dharma ukto bhūtahite rataiḥ
taṃ manyante dhanayutāḥ kṛpaṇaiḥ sampravartitam
- 18
यदा नियतिकार्पण्यम् अथैषाम् एव रोचते
न ह्यत्यन्तं धनवन्तो भवन्ति सुखिनो ऽपि वा
yadā niyatikārpaṇyam athaiṣām eva rocate
na hyatyantaṃ dhanavanto bhavanti sukhino 'pi vā
- 19
यद् अन्यैर्विहितं नेच्छेद् आत्मनः कर्म पूरुषः
न तत्परेषु कुर्वीत जानन्न् अप्रियम् आत्मनः
yad anyairvihitaṃ necched ātmanaḥ karma pūruṣaḥ
na tatpareṣu kurvīta jānann apriyam ātmanaḥ
- 20
यो ऽन्यस्य स्याद् उपपतिः स कं किं वक्तुम् अर्हति
यद् अन्यस्तस्य तत्कुर्यान्न मृष्येद् इति मे मतिः
yo 'nyasya syād upapatiḥ sa kaṃ kiṃ vaktum arhati
yad anyastasya tatkuryānna mṛṣyed iti me matiḥ
- 21
जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सो ऽन्यं प्रघातयेत्
यद्यद् आत्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत्
jīvituṃ yaḥ svayaṃ cecchetkathaṃ so 'nyaṃ praghātayet
yadyad ātmana iccheta tatparasyāpi cintayet
- 22
अतिरिक्तैः संविभजेद्भोगैर् अन्यान् अकिंचनान्
एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं सम्प्रवर्तितम्
atiriktaiḥ saṃvibhajedbhogair anyān akiṃcanān
etasmātkāraṇāddhātrā kusīdaṃ sampravartitam
- 23
यस्मिंस्तु देवाः समये संतिष्ठेरंस्तथा भवेत्
अथ चेल्लाभसमये स्थितिर्धर्मे ऽपि शोभना
yasmiṃstu devāḥ samaye saṃtiṣṭheraṃstathā bhavet
atha cellābhasamaye sthitirdharme 'pi śobhanā
- 24
सर्वं प्रियाभ्युपगतं धर्मम् आहुर्मनीषिणः
पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर
sarvaṃ priyābhyupagataṃ dharmam āhurmanīṣiṇaḥ
paśyaitaṃ lakṣaṇoddeśaṃ dharmādharme yudhiṣṭhira
- 25
लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा
सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितम् उत्तमम्
lokasaṃgrahasaṃyuktaṃ vidhātrā vihitaṃ purā
sūkṣmadharmārthaniyataṃ satāṃ caritam uttamam
- 26
धर्मलक्षणम् आख्यातम् एतत्ते कुरुसत्तम
तस्माद् अनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन
dharmalakṣaṇam ākhyātam etatte kurusattama
tasmād anārjave buddhirna kāryā te kathaṃcana

