49 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
श्रोतुम् इच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने
राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान्
yudhiṣṭhira uvāca
śrotum icchāmi bhagavanvistareṇa mahāmune
rājadharmāndvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān
- 2
आपत्सु च यथा नीतिर्विधातव्या महीक्षिता
धर्म्यम् आलम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम्
āpatsu ca yathā nītirvidhātavyā mahīkṣitā
dharmyam ālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīm
- 3
प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यविवर्धिता
कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे
prāyaścittakathā hyeṣā bhakṣyābhakṣyavivardhitā
kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me
- 4
धर्मचर्या च राज्यं च नित्यम् एव विरुध्यते
येन मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः
dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityam eva virudhyate
yena muhyati me cetaścintayānasya nityaśaḥ
- 5
वैशंपायन उवाच
तम् उवाच महातेजा व्यासो वेदविदां वरः
नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tam uvāca mahātejā vyāso vedavidāṃ varaḥ
nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānanpurātanam
- 6
श्रोतुम् इच्छसि चेद्धर्मान् अखिलेन युधिष्ठिर
प्रैहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम्
śrotum icchasi ceddharmān akhilena yudhiṣṭhira
praihi bhīṣmaṃ mahābāho vṛddhaṃ kurupitāmaham
- 7
स ते सर्वरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान्
छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्
sa te sarvarahasyeṣu saṃśayānmanasi sthitān
chettā bhāgīrathīputraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit
- 8
जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी
साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वाञ्शक्रपुरोगमान्
janayāmāsa yaṃ devī divyā tripathagā nadī
sākṣāddadarśa yo devānsarvāñśakrapurogamān
- 9
बृहस्पतिपुरोगांश्च देवर्षीन् असकृत्प्रभुः
तोषयित्वोपचारेण राजनीतिम् अधीतवान्
bṛhaspatipurogāṃśca devarṣīn asakṛtprabhuḥ
toṣayitvopacāreṇa rājanītim adhītavān
- 10
उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः
तच्च सर्वं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः
uśanā veda yacchāstraṃ devāsuragururdvijaḥ
tacca sarvaṃ savaiyākhyaṃ prāptavānkurusattamaḥ
- 11
भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदान् अङ्गोपबृंहितान्
प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्च यतव्रतात्
bhārgavāccyavanāccāpi vedān aṅgopabṛṃhitān
pratipede mahābuddhirvasiṣṭhācca yatavratāt
- 12
पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम्
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञम् उपाशिक्षत यः पुरा
pitāmahasutaṃ jyeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasam
adhyātmagatitattvajñam upāśikṣata yaḥ purā
- 13
मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्मम् अवाप्तवान्
रामाद् अस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्भरतर्षभ
mārkaṇḍeyamukhātkṛtsnaṃ yatidharmam avāptavān
rāmād astrāṇi śakrācca prāptavānbharatarṣabha
- 14
मृत्युर् आत्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि
तथानपत्यस्य सतः पुण्यलोका दिवि श्रुताः
mṛtyur ātmecchayā yasya jātasya manujeṣvapi
tathānapatyasya sataḥ puṇyalokā divi śrutāḥ
- 15
यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यम् आसन्सभासदः
यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानज्ञेयेषु विद्यते
yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityam āsansabhāsadaḥ
yasya nāviditaṃ kiṃcijjñānajñeyeṣu vidyate
- 16
स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित्
तम् अभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित्
sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit
tam abhyehi purā prāṇānsa vimuñcati dharmavit
- 17
एवम् उक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महाद्युतिः
उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम्
evam uktastu kaunteyo dīrghaprajño mahādyutiḥ
uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam
- 18
वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां लोमहर्षणम्
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः
vaiśasaṃ sumahatkṛtvā jñātīnāṃ lomaharṣaṇam
āgaskṛtsarvalokasya pṛthivīnāśakārakaḥ
- 19
घातयित्वा तम् एवाजौ छलेनाजिह्मयोधिनम्
उपसंप्रष्टुम् अर्हामि तम् अहं केन हेतुना
ghātayitvā tam evājau chalenājihmayodhinam
upasaṃpraṣṭum arhāmi tam ahaṃ kena hetunā
- 20
ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया
पुनर् आह महाबाहुर्यदुश्रेष्ठो महाद्युतिः
tatastaṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā
punar āha mahābāhuryaduśreṣṭho mahādyutiḥ
- 21
नेदानीम् अतिनिर्बन्धं शोके कर्तुम् इहार्हसि
यद् आह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम
nedānīm atinirbandhaṃ śoke kartum ihārhasi
yad āha bhagavānvyāsastatkuruṣva nṛpottama
- 22
ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः
पर्जन्यम् इव घर्मार्ता आशंसाना उपासते
brāhmaṇāstvāṃ mahābāho bhrātaraśca mahaujasaḥ
parjanyam iva gharmārtā āśaṃsānā upāsate
- 23
हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम्
चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम्
hataśiṣṭāśca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam
cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalam
- 24
प्रियार्थम् अपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम्
नियोगाद् अस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः
priyārtham api caiteṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām
niyogād asya ca gurorvyāsasyāmitatejasaḥ
- 25
सुहृदां चास्मदादीनां द्रौपद्याश्च परंतप
कुरु प्रियम् अमित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु
suhṛdāṃ cāsmadādīnāṃ draupadyāśca paraṃtapa
kuru priyam amitraghna lokasya ca hitaṃ kuru
- 26
एवम् उक्तस्तु कृष्णेन राजा राजीवलोचनः
हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महातपाः
evam uktastu kṛṣṇena rājā rājīvalocanaḥ
hitārthaṃ sarvalokasya samuttasthau mahātapāḥ
- 27
सो ऽनुनीतो नरव्याघ्रो विष्टरश्रवसा स्वयम्
द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना
so 'nunīto naravyāghro viṣṭaraśravasā svayam
dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā
- 28
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर् अनुनीतो युधिष्ठिरः
व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महामनाः
etaiścānyaiśca bahubhir anunīto yudhiṣṭhiraḥ
vyajahānmānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāmanāḥ
- 29
श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्रव्यविशारदः
व्यवस्य मनसः शान्तिम् अगच्छत्पाण्डुनन्दनः
śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśravyaviśāradaḥ
vyavasya manasaḥ śāntim agacchatpāṇḍunandanaḥ
- 30
स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह
sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrair iva candramāḥ
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya svapuraṃ praviveśa ha

