34 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह
कथम् आशा समुत्पन्ना या च सा तद्वदस्व मे
yudhiṣṭhira uvāca
śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha
katham āśā samutpannā yā ca sā tadvadasva me
- 2
संशयो मे महान् एष समुत्पन्नः पितामह
छेत्ता च तस्य नान्यो ऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय
saṃśayo me mahān eṣa samutpannaḥ pitāmaha
chettā ca tasya nānyo 'sti tvattaḥ parapuraṃjaya
- 3
पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने
प्राप्ते युद्धे तु यद्युक्तं तत्कर्तायम् इति प्रभो
pitāmahāśā mahatī mamāsīddhi suyodhane
prāpte yuddhe tu yadyuktaṃ tatkartāyam iti prabho
- 4
सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते
तस्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युर् असंशयम्
sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate
tasyāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyur asaṃśayam
- 5
सो ऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना
धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम
so 'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtastena durātmanā
dhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama
- 6
आशां महत्तरां मन्ये पर्वताद् अपि सद्रुमात्
आकाशाद् अपि वा राजन्न् अप्रमेयैव वा पुनः
āśāṃ mahattarāṃ manye parvatād api sadrumāt
ākāśād api vā rājann aprameyaiva vā punaḥ
- 7
एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा
दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किम् अन्यद्दुर्लभं ततः
eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā
durlabhatvācca paśyāmi kim anyaddurlabhaṃ tataḥ
- 8
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत्
इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तम् ऋषभस्य च
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha tat
itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttam ṛṣabhasya ca
- 9
सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतः
ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा
sumitro nāma rājarṣirhaihayo mṛgayāṃ gataḥ
sasāra sa mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā
- 10
स मृगो बाणम् आदाय ययावमितविक्रमः
स च राजा बली तूर्णं ससार मृगम् अन्तिकात्
sa mṛgo bāṇam ādāya yayāvamitavikramaḥ
sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgam antikāt
- 11
ततो निम्नं स्थलं चैव स मृगो ऽद्रवद् आशुगः
मुहूर्तम् एव राजेन्द्र समेन स पथागमत्
tato nimnaṃ sthalaṃ caiva sa mṛgo 'dravad āśugaḥ
muhūrtam eva rājendra samena sa pathāgamat
- 12
ततः स राजा तारुण्याद् औरसेन बलेन च
ससार बाणासनभृत्सखड्गो हंसवत्तदा
tataḥ sa rājā tāruṇyād aurasena balena ca
sasāra bāṇāsanabhṛtsakhaḍgo haṃsavattadā
- 13
तीर्त्वा नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च
अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वने चरन्
tīrtvā nadānnadīścaiva palvalāni vanāni ca
atikramyābhyatikramya sasāraiva vane caran
- 14
स तु कामान्मृगो राजन्न् आसाद्यासाद्य तं नृपम्
पुनर् अभ्येति जवनो जवेन महता ततः
sa tu kāmānmṛgo rājann āsādyāsādya taṃ nṛpam
punar abhyeti javano javena mahatā tataḥ
- 15
स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः
प्रक्रीडन्न् इव राजेन्द्र पुनर् अभ्येति चान्तिकम्
sa tasya bāṇairbahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ
prakrīḍann iva rājendra punar abhyeti cāntikam
- 16
पुनश्च जवम् आस्थाय जवनो मृगयूथपः
अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनर् अभ्येति चान्तिकम्
punaśca javam āsthāya javano mṛgayūthapaḥ
atītyātītya rājendra punar abhyeti cāntikam
- 17
तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रो ऽमित्रकर्शनः
समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासृजत्
tasya marmacchidaṃ ghoraṃ sumitro 'mitrakarśanaḥ
samādāya śaraśreṣṭhaṃ kārmukānniravāsṛjat
- 18
ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः
तस्य बाणपथं त्यक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्न् इव
tato gavyūtimātreṇa mṛgayūthapayūthapaḥ
tasya bāṇapathaṃ tyaktvā tasthivānprahasann iva
- 19
तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ प्रज्वलिते ततः
प्रविवेश महारण्यं मृगो राजाप्यथाद्रवत्
tasminnipatite bāṇe bhūmau prajvalite tataḥ
praviveśa mahāraṇyaṃ mṛgo rājāpyathādravat
- 20
प्रविश्य तु महारण्यं तापसानाम् अथाश्रमम्
आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्पुनः
praviśya tu mahāraṇyaṃ tāpasānām athāśramam
āsasāda tato rājā śrāntaścopāviśatpunaḥ
- 21
तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा
समेत्य ऋषयस्तस्मिन्पूजां चक्रुर्यथाविधि
taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadā
sametya ṛṣayastasminpūjāṃ cakruryathāvidhi
- 22
ऋषयो राजशार्दूलम् अपृच्छन्स्वं प्रयोजनम्
केन भद्रमुखार्थेन सम्प्राप्तो ऽसि तपोवनम्
ṛṣayo rājaśārdūlam apṛcchansvaṃ prayojanam
kena bhadramukhārthena samprāpto 'si tapovanam
- 23
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर
एतद् इच्छाम विज्ञातुं कुतः प्राप्तो ऽसि मानद
कस्मिन्कुले हि जातस्त्वं किंनामासि ब्रवीहि नः
padātirbaddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara
etad icchāma vijñātuṃ kutaḥ prāpto 'si mānada
kasminkule hi jātastvaṃ kiṃnāmāsi bravīhi naḥ
- 24
ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ
आचख्यौ तद्यथान्यायं परिचर्यां च भारत
tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha
ācakhyau tadyathānyāyaṃ paricaryāṃ ca bhārata
- 25
हैहयानां कुले जातः सुमित्रो मित्रनन्दनः
चरामि मृगयूथानि निघ्नन्बाणैः सहस्रशः
बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरोधनः
haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro mitranandanaḥ
carāmi mṛgayūthāni nighnanbāṇaiḥ sahasraśaḥ
balena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvarodhanaḥ
- 26
मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान्
तं द्रवन्तम् अनु प्राप्तो वनम् एतद्यदृच्छया
भवत्सकाशे नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः
mṛgastu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān
taṃ dravantam anu prāpto vanam etadyadṛcchayā
bhavatsakāśe naṣṭaśrīrhatāśaḥ śramakarśitaḥ
- 27
किं नु दुःखम् अतो ऽन्यद्वै यद् अहं श्रमकर्शितः
भवताम् आश्रमं प्राप्तो हताशो नष्टलक्षणः
kiṃ nu duḥkham ato 'nyadvai yad ahaṃ śramakarśitaḥ
bhavatām āśramaṃ prāpto hatāśo naṣṭalakṣaṇaḥ
- 28
न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधनाः
दुःखं करोति तत्तीव्रं यथाशा विहता मम
na rājalakṣaṇatyāgo na purasya tapodhanāḥ
duḥkhaṃ karoti tattīvraṃ yathāśā vihatā mama
- 29
हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः
महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योर् अन्तरं यथा
आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तम् अहं गतः
himavānvā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ
mahattvānnānvapadyetāṃ rodasyor antaraṃ yathā
āśāyāstapasi śreṣṭhāstathā nāntam ahaṃ gataḥ
- 30
भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः
भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्प्रक्ष्यामि संशयम्
bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ
bhavantaḥ sumahābhāgāstasmātprakṣyāmi saṃśayam

