41 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ
पृतनायाः प्रशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम्
yudhiṣṭhira uvāca
jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha
pṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum
- 2
भीष्म उवाच
जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः
bhīṣma uvāca
jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha
pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ
- 3
दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचोदिते
तद्विद्वांसो ऽनुपश्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा
daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacodite
tadvidvāṃso 'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā
- 4
प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः
मङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्यहितान्यपि
prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃśca tadvidaḥ
maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayantyahitānyapi
- 5
उदीर्णमनसो योधा वाहनानि च भारत
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्यां जयं वदेत्
udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata
yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet
- 6
अन्वेनां वायवो वान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथादित्यस्य रश्मयः
anvenāṃ vāyavo vānti tathaivendradhanūṃṣi ca
anuplavante meghāśca tathādityasya raśmayaḥ
- 7
गोमायवश्चानुलोमा वडा गृध्राश्च सर्वशः
आचरेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिर् अनुत्तमा
gomāyavaścānulomā vaḍā gṛdhrāśca sarvaśaḥ
ācareyuryadā senāṃ tadā siddhir anuttamā
- 8
प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपम् आहुः
prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ
puṇyā gandhāścāhutīnāṃ pravānti jayasyaitadbhāvino rūpam āhuḥ
- 9
गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च शङ्खाश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र
युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपम् आहुः
gambhīraśabdāśca mahāsvanāśca śaṅkhāśca bheryaśca nadanti yatra
yuyutsavaścāpratīpā bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpam āhuḥ
- 10
इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च सम्प्रस्थितानां च गमिष्यतां च
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिम् आहुर्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति
iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataśca samprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca
jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhim āhurye tvagrataste pratiṣedhayanti
- 11
मङ्गल्यशब्दाः शकुना वदन्ति हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः
हृष्टा योधाः सत्त्ववन्तो भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपम् आहुः
maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca cāṣāḥ
hṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpam āhuḥ
- 12
शस्त्रैः पत्रैः कवचैः केतुभिश्च सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम्
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया येषां चमूस्ते ऽभिभवन्ति शत्रून्
śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca subhānubhirmukhavarṇaiśca yūnām
bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā yeṣāṃ camūste 'bhibhavanti śatrūn
- 13
शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च परस्परं सौहृदम् आस्थिताश्च
येषां योधाः शौचम् अनुष्ठिताश्च जयस्यैतद्भाविनो रूपम् आहुः
śuśrūṣavaścānabhimāninaśca parasparaṃ sauhṛdam āsthitāśca
yeṣāṃ yodhāḥ śaucam anuṣṭhitāśca jayasyaitadbhāvino rūpam āhuḥ
- 14
शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनःप्रियाः
धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं तु तत्
śabdāḥ sparśāstathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥ
dhairyaṃ cāviśate yodhānvijayasya mukhaṃ tu tat
- 15
इष्टो वामः प्रविष्टस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधति
iṣṭo vāmaḥ praviṣṭasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ
paścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastātpratiṣedhati
- 16
संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर
साम्नैवावर्तने पूर्वं प्रयतेथास्तथो युधि
saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira
sāmnaivāvartane pūrvaṃ prayatethāstatho yudhi
- 17
जघन्य एष विजयो यद्युद्धं नाम भारत
यादृच्छिको युधि जयो दैवो वेति विचारणम्
jaghanya eṣa vijayo yadyuddhaṃ nāma bhārata
yādṛcchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam
- 18
अपाम् इव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इव
दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः
apām iva mahāvegastrastā mṛgagaṇā iva
durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ
- 19
भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसो ऽपि नकारणम्
उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः
bhagnā ityeva bhajyante vidvāṃso 'pi nakāraṇam
udārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ
- 20
परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः
अपि पञ्चाशतिः शूरा मृद्नन्ति परवाहिनीम्
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭāstyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ
api pañcāśatiḥ śūrā mṛdnanti paravāhinīm
- 21
अथवा पञ्च षट्सप्त सहिताः कृतनिश्चयाः
कुलीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान्
athavā pañca ṣaṭsapta sahitāḥ kṛtaniścayāḥ
kulīnāḥ pūjitāḥ samyagvijayantīha śātravān
- 22
संनिपातो न गन्तव्यः शक्ये सति कथंचन
सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धम् उत्तरम् उच्यते
saṃnipāto na gantavyaḥ śakye sati kathaṃcana
sāntvabhedapradānānāṃ yuddham uttaram ucyate
- 23
संसर्पणाद्धि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते
वज्राद् इव प्रज्वलिताद् इयं क्व नु पतिष्यति
saṃsarpaṇāddhi senāyā bhayaṃ bhīrūnprabādhate
vajrād iva prajvalitād iyaṃ kva nu patiṣyati
- 24
अभिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ
तेषां स्पन्दन्ति गात्राणि योधानां विषयस्य च
abhiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyāntyatha
teṣāṃ spandanti gātrāṇi yodhānāṃ viṣayasya ca
- 25
विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः
शस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जा सीदति देहिनाम्
viṣayo vyathate rājansarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥ
śastrapratāpataptānāṃ majjā sīdati dehinām
- 26
तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः
सम्पीड्यमाना हि परे योगम् आयान्ति सर्वशः
teṣāṃ sāntvaṃ krūramiśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥ
sampīḍyamānā hi pare yogam āyānti sarvaśaḥ
- 27
अन्तराणां च भेदार्थं चारान् अभ्यवचारयेत्
यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते
antarāṇāṃ ca bhedārthaṃ cārān abhyavacārayet
yaśca tasmātparo rājā tena saṃdhiḥ praśasyate
- 28
न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा
यथा सार्धम् अमित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम्
na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā
yathā sārdham amitreṇa sarvataḥ pratibādhanam
- 29
क्षमा वै साधुमाया हि न हि साध्वक्षमा सदा
क्षमायाश्चाक्षमायाश्च विद्धि पार्थ प्रयोजनम्
kṣamā vai sādhumāyā hi na hi sādhvakṣamā sadā
kṣamāyāścākṣamāyāśca viddhi pārtha prayojanam
- 30
विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञो ऽभिवर्धते
महापराधा ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्ति हि शत्रवः
vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño 'bhivardhate
mahāparādhā hyapyasminviśvasanti hi śatravaḥ

