57 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः
ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम्
yudhiṣṭhira uvāca
ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ
īśvaraśca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam
- 2
देवतानाम् ऋषीणां च पितॄणां च महात्मनाम्
यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः
devatānām ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām
yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ
- 3
सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम्
सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयान् इति प्रभो
sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣvapi nivāsinām
sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śreyān iti prabho
- 4
इत्येतद् उक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम्
दृश्यते लोकम् आसक्तं ससुरासुरमानुषम्
ityetad uktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācaram
dṛśyate lokam āsaktaṃ sasurāsuramānuṣam
- 5
एतद् इच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः
etad icchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha
ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparāyaṇaḥ
- 6
किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथंप्रभुः
जागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः
kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃprabhuḥ
jāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ prajāsvavahitātmakaḥ
- 7
कश्च पूर्वापरम् इदं जागर्ति परिपालयन्
कश्च विज्ञायते पूर्वं को ऽपरो दण्डसंज्ञितः
किंसंस्थश्च भवेद्दण्डः का चास्य गतिर् इष्यते
kaśca pūrvāparam idaṃ jāgarti paripālayan
kaśca vijñāyate pūrvaṃ ko 'paro daṇḍasaṃjñitaḥ
kiṃsaṃsthaśca bhaveddaṇḍaḥ kā cāsya gatir iṣyate
- 8
भीष्म उवाच
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सः
यस्मिन्हि सर्वम् आयत्तं स दण्ड इह केवलः
bhīṣma uvāca
śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāryo yathā ca saḥ
yasminhi sarvam āyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ
- 9
धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनः
इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वम् इष्यते
dharmasyākhyā mahārāja vyavahāra itīṣyate
tasya lopaḥ kathaṃ na syāllokeṣvavahitātmanaḥ
ityarthaṃ vyavahārasya vyavahāratvam iṣyate
- 10
अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तम् आदितः
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः
api caitatpurā rājanmanunā proktam āditaḥ
supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā
prajā rakṣati yaḥ samyagdharma eva sa kevalaḥ
- 11
अथोक्तम् एतद्वचनं प्राग् एव मनुना पुरा
जन्म चोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत्
athoktam etadvacanaṃ prāg eva manunā purā
janma coktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat
- 12
प्राग् इदं वचनं प्रोक्तम् अतः प्राग्वचनं विदुः
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते
prāg idaṃ vacanaṃ proktam ataḥ prāgvacanaṃ viduḥ
vyavahārasya cākhyānādvyavahāra ihocyate
- 13
दण्डात्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते
दैवं हि परमो दण्डो रूपतो ऽग्निर् इवोच्छिखः
daṇḍāttrivargaḥ satataṃ supraṇītātpravartate
daivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato 'gnir ivocchikhaḥ
- 14
नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान्
nīlotpaladalaśyāmaścaturdaṃṣṭraścaturbhujaḥ
aṣṭapānnaikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān
- 15
जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः
jaṭī dvijihvastāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥ
etadrūpaṃ bibhartyugraṃ daṇḍo nityaṃ durāvaraḥ
- 16
असिर्गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः
asirgadā dhanuḥ śaktistriśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ
musalaṃ paraśuścakraṃ prāso daṇḍarṣṭitomarāḥ
- 17
सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित्
दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्
sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kānicit
daṇḍa eva hi sarvātmā loke carati mūrtimān
- 18
भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा
घातयन्न् अभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत
bhindaṃśchindanrujankṛntandārayanpāṭayaṃstathā
ghātayann abhidhāvaṃśca daṇḍa eva caratyuta
- 19
असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः
asirviśasano dharmastīkṣṇavartmā durāsadaḥ
śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ
- 20
शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतः
धर्मपालो ऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः
śāstraṃ brāhmaṇamantraśca śāstā prāgvacanaṃ gataḥ
dharmapālo 'kṣaro devaḥ satyago nityago grahaḥ
- 21
असङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवंकरः
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर
asaṅgo rudratanayo manujyeṣṭhaḥ śivaṃkaraḥ
nāmānyetāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira
- 22
दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः
शश्वद्रूपं महद्बिभ्रन्महापुरुष उच्यते
daṇḍo hi bhagavānviṣṇuryajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ
śaśvadrūpaṃ mahadbibhranmahāpuruṣa ucyate
- 23
यथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः
yathoktā brahmakanyeti lakṣmīrnītiḥ sarasvatī
daṇḍanītirjagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ
- 24
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ
arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale
daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau
- 25
कामाकामाव् ऋतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः
अप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः
kāmākāmāv ṛturmāsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ
aprasādaḥ prasādaśca harṣaḥ krodhaḥ śamo damaḥ
- 26
दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमो ऽथ विषाविषम्
daivaṃ puruṣakāraśca mokṣāmokṣau bhayābhaye
hiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo 'tha viṣāviṣam
- 27
अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम्
मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ
antaścādiśca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapañcanam
madaḥ pramādo darpaśca dambho dhairyaṃ nayānayau
- 28
अशक्तिः शक्तिर् इत्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत
aśaktiḥ śaktir ityeva mānastambhau vyayāvyayau
vinayaśca visargaśca kālākālau ca bhārata
- 29
अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ
anṛtaṃ jñājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca
klībatā vyavasāyaśca lābhālābhau jayājayau
- 30
तीक्ष्णता मृदुता मृत्युर् आगमानागमौ तथा
विराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये बलाबले
tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyur āgamānāgamau tathā
virāddhiścaiva rāddhiśca kāryākārye balābale

