33 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते
धर्मे च नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ rājā prajā rakṣannādhibandhena yujyate
dharme ca nāparādhnoti tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
समासेनैव ते तात धर्मान्वक्ष्यामि निश्चितान्
विस्तरेण हि धर्माणां न जात्वन्तम् अवाप्नुयात्
bhīṣma uvāca
samāsenaiva te tāta dharmānvakṣyāmi niścitān
vistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātvantam avāpnuyāt
- 3
धर्मनिष्ठाञ्श्रुतवतो वेदव्रतसमाहितान्
अर्चितान्वासयेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान्
dharmaniṣṭhāñśrutavato vedavratasamāhitān
arcitānvāsayethāstvaṃ gṛhe guṇavato dvijān
- 4
प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्य च
अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः
pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāvabhivādya ca
atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ
- 5
धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च
ब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वम् अर्थसिद्धिजयाशिषः
dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca
brāhmaṇānvācayethāstvam arthasiddhijayāśiṣaḥ
- 6
आर्जवेन च सम्पन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारत
अर्थार्थं परिगृह्णीयात्कामक्रोधौ च वर्जयेत्
ārjavena ca sampanno dhṛtyā buddhyā ca bhārata
arthārthaṃ parigṛhṇīyātkāmakrodhau ca varjayet
- 7
कामक्रोधौ पुरस्कृत्य यो ऽर्थं राजानुतिष्ठति
न स धर्मं न चाप्यर्थं परिगृह्णाति बालिशः
kāmakrodhau puraskṛtya yo 'rthaṃ rājānutiṣṭhati
na sa dharmaṃ na cāpyarthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ
- 8
मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामे चार्थेषु यूयुजः
अलुब्धान्बुद्धिसम्पन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत्
mā sma lubdhāṃśca mūrkhāṃśca kāme cārtheṣu yūyujaḥ
alubdhānbuddhisampannānsarvakarmasu yojayet
- 9
मूर्खो ह्यधिकृतो ऽर्थेषु कार्याणाम् अविशारदः
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन कामद्वेषसमन्वितः
mūrkho hyadhikṛto 'rtheṣu kāryāṇām aviśāradaḥ
prajāḥ kliśnātyayogena kāmadveṣasamanvitaḥ
- 10
बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम्
शास्त्रनीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम्
baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhinām
śāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamam
- 11
दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नित्यं यथाविधि
अशेषान्कल्पयेद्राजा योगक्षेमान् अतन्द्रितः
dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nityaṃ yathāvidhi
aśeṣānkalpayedrājā yogakṣemān atandritaḥ
- 12
गोपायितारं दातारं धर्मनित्यम् अतन्द्रितम्
अकामद्वेषसंयुक्तम् अनुरज्यन्ति मानवाः
gopāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityam atandritam
akāmadveṣasaṃyuktam anurajyanti mānavāḥ
- 13
मा स्माधर्मेण लाभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम्
धर्मार्थावध्रुवौ तस्य यो ऽपशास्त्रपरो भवेत्
mā smādharmeṇa lābhena lipsethāstvaṃ dhanāgamam
dharmārthāvadhruvau tasya yo 'paśāstraparo bhavet
- 14
अपशास्त्रपरो राजा संचयान्नाधिगच्छति
अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वम् एव विनश्यति
apaśāstraparo rājā saṃcayānnādhigacchati
asthāne cāsya tadvittaṃ sarvam eva vinaśyati
- 15
अर्थमूलो ऽपहिंसां च कुरुते स्वयम् आत्मनः
करैर् अशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात्सम्पीडयन्प्रजाः
arthamūlo 'pahiṃsāṃ ca kurute svayam ātmanaḥ
karair aśāstradṛṣṭairhi mohātsampīḍayanprajāḥ
- 16
ऊधश्छिन्द्याद्धि यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः
एवं राष्ट्रम् अयोगेन पीडितं न विवर्धते
ūdhaśchindyāddhi yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhetpayaḥ
evaṃ rāṣṭram ayogena pīḍitaṃ na vivardhate
- 17
यो हि दोग्ध्रीम् उपास्ते तु स नित्यं लभते पयः
एवं राष्ट्रम् उपायेन भुञ्जानो लभते फलम्
yo hi dogdhrīm upāste tu sa nityaṃ labhate payaḥ
evaṃ rāṣṭram upāyena bhuñjāno labhate phalam
- 18
अथ राष्ट्रम् उपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम्
जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धिं युधिष्ठिर
atha rāṣṭram upāyena bhujyamānaṃ surakṣitam
janayatyatulāṃ nityaṃ kośavṛddhiṃ yudhiṣṭhira
- 19
दोग्धि धान्यं हिरण्यं च प्रजा राज्ञि सुरक्षिता
नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः
dogdhi dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca prajā rājñi surakṣitā
nityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca tṛptā mātā yathā payaḥ
- 20
मालाकारोपमो राजन्भव माङ्गारिकोपमः
तथा युक्तश्चिरं राष्ट्रं भोक्तुं शक्यसि पालयन्
mālākāropamo rājanbhava māṅgārikopamaḥ
tathā yuktaściraṃ rāṣṭraṃ bhoktuṃ śakyasi pālayan
- 21
परचक्राभियानेन यदि ते स्याद्धनक्षयः
अथ साम्नैव लिप्सेथा धनम् अब्राह्मणेषु यत्
paracakrābhiyānena yadi te syāddhanakṣayaḥ
atha sāmnaiva lipsethā dhanam abrāhmaṇeṣu yat
- 22
मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रचलेन्मनः
अन्त्यायाम् अप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत
mā sma te brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ pracalenmanaḥ
antyāyām apyavasthāyāṃ kimu sphītasya bhārata
- 23
धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथार्हतः
सान्त्वयन्परिरक्षंश्च स्वर्गम् आप्स्यसि दुर्जयम्
dhanāni tebhyo dadyāstvaṃ yathāśakti yathārhataḥ
sāntvayanparirakṣaṃśca svargam āpsyasi durjayam
- 24
एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालयन्
स्वन्तं पुण्यं यशोवन्तं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन
evaṃ dharmeṇa vṛttena prajāstvaṃ paripālayan
svantaṃ puṇyaṃ yaśovantaṃ prāpsyase kurunandana
- 25
धर्मेण व्यवहारेण प्रजाः पालय पाण्डव
युधिष्ठिर तथा युक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे
dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍava
yudhiṣṭhira tathā yukto nādhibandhena yokṣyase
- 26
एष एव परो धर्मो यद्राजा रक्षते प्रजाः
भूतानां हि यथा धर्मे रक्षणं च परा दया
eṣa eva paro dharmo yadrājā rakṣate prajāḥ
bhūtānāṃ hi yathā dharme rakṣaṇaṃ ca parā dayā
- 27
तस्माद् एवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकोविदाः
यद्राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम्
tasmād evaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakovidāḥ
yadrājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām
- 28
यद् अह्ना कुरुते पापम् अरक्षन्भयतः प्रजाः
राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तम् अधिगच्छति
yad ahnā kurute pāpam arakṣanbhayataḥ prajāḥ
rājā varṣasahasreṇa tasyāntam adhigacchati
- 29
यद् अह्ना कुरुते पुण्यं प्रजा धर्मेण पालयन्
दश वर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि
yad ahnā kurute puṇyaṃ prajā dharmeṇa pālayan
daśa varṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi
- 30
स्विष्टिः स्वधीतिः सुतपा लोकाञ्जयति यावतः
क्षणेन तान् अवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन्
sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñjayati yāvataḥ
kṣaṇena tān avāpnoti prajā dharmeṇa pālayan

