32 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अभिमन्यौ हते बाले द्रौपद्यास्तनयेषु च
धृष्टद्युम्ने विराटे च द्रुपदे च महीपतौ
yudhiṣṭhira uvāca
abhimanyau hate bāle draupadyāstanayeṣu ca
dhṛṣṭadyumne virāṭe ca drupade ca mahīpatau
- 2
वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे
तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संयुगे
vasuṣeṇe ca dharmajñe dhṛṣṭaketau ca pārthive
tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃyuge
- 3
न विमुञ्चति मां शोको ज्ञातिघातिनम् आतुरम्
राज्यकामुकम् अत्युग्रं स्ववंशोच्छेदकारकम्
na vimuñcati māṃ śoko jñātighātinam āturam
rājyakāmukam atyugraṃ svavaṃśocchedakārakam
- 4
यस्याङ्के क्रीडमानेन मया वै परिवर्तितम्
स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयो विनिपातितः
yasyāṅke krīḍamānena mayā vai parivartitam
sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyo vinipātitaḥ
- 5
यदा ह्येनं विघूर्णन्तम् अपश्यं पार्थसायकैः
कम्पमानं यथा वज्रैः प्रेक्षमाणं शिखण्डिनम्
yadā hyenaṃ vighūrṇantam apaśyaṃ pārthasāyakaiḥ
kampamānaṃ yathā vajraiḥ prekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinam
- 6
जीर्णं सिंहम् इव प्रांशुं नरसिंहं पितामहम्
कीर्यमाणं शरैस्तीक्ष्णैर्दृष्ट्वा मे व्यथितं मनः
jīrṇaṃ siṃham iva prāṃśuṃ narasiṃhaṃ pitāmaham
kīryamāṇaṃ śaraistīkṣṇairdṛṣṭvā me vyathitaṃ manaḥ
- 7
प्राङ्मुखं सीदमानं च रथाद् अपच्युतं शरैः
घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलो ऽभवत्
prāṅmukhaṃ sīdamānaṃ ca rathād apacyutaṃ śaraiḥ
ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalo 'bhavat
- 8
यः स बाणधनुष्पाणिर्योधयामास भार्गवम्
बहून्यहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे
yaḥ sa bāṇadhanuṣpāṇiryodhayāmāsa bhārgavam
bahūnyahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe
- 9
समेतं पार्थिवं क्षत्रं वाराणस्यां नदीसुतः
कन्यार्थम् आह्वयद्वीरो रथेनैकेन संयुगे
sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ vārāṇasyāṃ nadīsutaḥ
kanyārtham āhvayadvīro rathenaikena saṃyuge
- 10
येन चोग्रायुधो राजा चक्रवर्ती दुरासदः
दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः
yena cogrāyudho rājā cakravartī durāsadaḥ
dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ
- 11
स्वयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम्
न बाणैः पातयामास सो ऽर्जुनेन निपातितः
svayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinam
na bāṇaiḥ pātayāmāsa so 'rjunena nipātitaḥ
- 12
यदैनं पतितं भूमावपश्यं रुधिरोक्षितम्
तदैवाविशद् अत्युग्रो ज्वरो मे मुनिसत्तम
येन संवर्धिता बाला येन स्म परिरक्षिताः
yadainaṃ patitaṃ bhūmāvapaśyaṃ rudhirokṣitam
tadaivāviśad atyugro jvaro me munisattama
yena saṃvardhitā bālā yena sma parirakṣitāḥ
- 13
स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना
अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः
sa mayā rājyalubdhena pāpena gurughātinā
alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena ghātitaḥ
- 14
आचार्यश्च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः
अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनोक्तः सुतं प्रति
ācāryaśca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ
abhigamya raṇe mithyā pāpenoktaḥ sutaṃ prati
- 15
तन्मे दहति गात्राणि यन्मां गुरुर् अभाषत
सत्यवाक्यो हि राजंस्त्वं यदि जीवति मे सुतः
सत्यं मा मर्शयन्विप्रो मयि तत्परिपृष्टवान्
tanme dahati gātrāṇi yanmāṃ gurur abhāṣata
satyavākyo hi rājaṃstvaṃ yadi jīvati me sutaḥ
satyaṃ mā marśayanvipro mayi tatparipṛṣṭavān
- 16
कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्योपचरितं मया
सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना
kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyopacaritaṃ mayā
subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena gurughātinā
- 17
सत्यकञ्चुकम् आस्थाय मयोक्तो गुरुर् आहवे
अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते
कान्नु लोकान्गमिष्यामि कृत्वा तत्कर्म दारुणम्
satyakañcukam āsthāya mayokto gurur āhave
aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite
kānnu lokāngamiṣyāmi kṛtvā tatkarma dāruṇam
- 18
अघातयं च यत्कर्णं समरेष्वपलायिनम्
ज्येष्ठं भ्रातरम् अत्युग्रं को मत्तः पापकृत्तमः
aghātayaṃ ca yatkarṇaṃ samareṣvapalāyinam
jyeṣṭhaṃ bhrātaram atyugraṃ ko mattaḥ pāpakṛttamaḥ
- 19
अभिमन्युं च यद्बालं जातं सिंहम् इवाद्रिषु
प्रावेशयम् अहं लुब्धो वाहिनीं द्रोणपालिताम्
abhimanyuṃ ca yadbālaṃ jātaṃ siṃham ivādriṣu
prāveśayam ahaṃ lubdho vāhinīṃ droṇapālitām
- 20
तदाप्रभृति बीभत्सुं न शक्नोमि निरीक्षितुम्
कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भ्रूणहा यथा
tadāprabhṛti bībhatsuṃ na śaknomi nirīkṣitum
kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilbiṣī bhrūṇahā yathā
- 21
द्रौपदीं चाप्यदुःखार्हां पञ्चपुत्रविनाकृताम्
शोचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैर् इव
draupadīṃ cāpyaduḥkhārhāṃ pañcaputravinākṛtām
śocāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvatair iva
- 22
सो ऽहम् आगस्करः पापः पृथिवीनाशकारकः
आसीन एवम् एवेदं शोषयिष्ये कलेवरम्
so 'ham āgaskaraḥ pāpaḥ pṛthivīnāśakārakaḥ
āsīna evam evedaṃ śoṣayiṣye kalevaram
- 23
प्रायोपविष्टं जानीध्वम् अद्य मां गुरुघातिनम्
जातिष्वन्यास्वपि यथा न भवेयं कुलान्तकृत्
prāyopaviṣṭaṃ jānīdhvam adya māṃ gurughātinam
jātiṣvanyāsvapi yathā na bhaveyaṃ kulāntakṛt
- 24
न भोक्ष्ये न च पानीयम् उपयोक्ष्ये कथंचन
शोषयिष्ये प्रियान्प्राणान् इहस्थो ऽहं तपोधन
na bhokṣye na ca pānīyam upayokṣye kathaṃcana
śoṣayiṣye priyānprāṇān ihastho 'haṃ tapodhana
- 25
यथेष्टं गम्यतां कामम् अनुजाने प्रसाद्य वः
सर्वे माम् अनुजानीत त्यक्ष्यामीदं कलेवरम्
yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmam anujāne prasādya vaḥ
sarve mām anujānīta tyakṣyāmīdaṃ kalevaram
- 26
वैशंपायन उवाच
तम् एवंवादिनं पार्थं बन्धुशोकेन विह्वलम्
मैवम् इत्यब्रवीद्व्यासो निगृह्य मुनिसत्तमः
vaiśaṃpāyana uvāca
tam evaṃvādinaṃ pārthaṃ bandhuśokena vihvalam
maivam ityabravīdvyāso nigṛhya munisattamaḥ
- 27
अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुम् अर्हसि
पुनर् उक्तं प्रवक्ष्यामि दिष्टम् एतद् इति प्रभो
ativelaṃ mahārāja na śokaṃ kartum arhasi
punar uktaṃ pravakṣyāmi diṣṭam etad iti prabho
- 28
संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवम्
बुद्बुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च
saṃyogā viprayogāśca jātānāṃ prāṇināṃ dhruvam
budbudā iva toyeṣu bhavanti na bhavanti ca
- 29
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
- 30
सुखं दुःखान्तम् आलस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखोदयम्
भूतिः श्रीर्ह्रीर्धृतिः सिद्धिर्नादक्षे निवसन्त्युत
sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam
bhūtiḥ śrīrhrīrdhṛtiḥ siddhirnādakṣe nivasantyuta

