14 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
राजा राज्यम् अनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेद् असाधनः
yudhiṣṭhira uvāca
rājā rājyam anuprāpya durbalo bharatarṣabha
amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhed asādhanaḥ
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata
- 3
सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातम् आत्मनः
surārinilayaḥ śaśvatsāgaraḥ saritāṃ patiḥ
papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātam ātmanaḥ
- 4
समूलशाखान्पश्यामि निहतांश्छायिनो द्रुमान्
युष्माभिर् इह पूर्णाभिर् अन्यांस्तत्र न वेतसम्
samūlaśākhānpaśyāmi nihatāṃśchāyino drumān
yuṣmābhir iha pūrṇābhir anyāṃstatra na vetasam
- 5
अकायश्चाल्पसारश्च वेतसः कूलजश्च वः
अवज्ञाय नशक्यो वा किंचिद्वा तेन वः कृतम्
akāyaścālpasāraśca vetasaḥ kūlajaśca vaḥ
avajñāya naśakyo vā kiṃcidvā tena vaḥ kṛtam
- 6
तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि सर्वासाम् एव वो मतम्
यथा कूलानि चेमानि भित्त्वा नानीयते वशम्
tad ahaṃ śrotum icchāmi sarvāsām eva vo matam
yathā kūlāni cemāni bhittvā nānīyate vaśam
- 7
ततः प्राह नदी गङ्गा वाक्यम् उत्तरम् अर्थवत्
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम्
tataḥ prāha nadī gaṅgā vākyam uttaram arthavat
hetumadgrāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim
- 8
तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्याद् अचेतसः
tiṣṭhantyete yathāsthānaṃ nagā hyekaniketanāḥ
tatastyajanti tatsthānaṃ prātilomyād acetasaḥ
- 9
वेतसो वेगम् आयान्तं दृष्ट्वा नमति नेतरः
स च वेगे ऽभ्यतिक्रान्ते स्थानम् आसाद्य तिष्ठति
vetaso vegam āyāntaṃ dṛṣṭvā namati netaraḥ
sa ca vege 'bhyatikrānte sthānam āsādya tiṣṭhati
- 10
कालज्ञः समयज्ञश्च सदा वश्यश्च नोद्रुमः
अनुलोमस्तथास्तब्धस्तेन नाभ्येति वेतसः
kālajñaḥ samayajñaśca sadā vaśyaśca nodrumaḥ
anulomastathāstabdhastena nābhyeti vetasaḥ
- 11
मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम्
mārutodakavegena ye namantyunnamanti ca
oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam
- 12
यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्वधविनाशने
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रम् एव स नश्यति
yo hi śatrorvivṛddhasya prabhorvadhavināśane
pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣipram eva sa naśyati
- 13
सारासारं बलं वीर्यम् आत्मनो द्विषतश्च यः
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम्
sārāsāraṃ balaṃ vīryam ātmano dviṣataśca yaḥ
jānanvicarati prājño na sa yāti parābhavam
- 14
एवम् एव यदा विद्वान्मन्येतातिबलं रिपुम्
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिम् एवं प्रज्ञानलक्षणम्
evam eva yadā vidvānmanyetātibalaṃ ripum
saṃśrayedvaitasīṃ vṛttim evaṃ prajñānalakṣaṇam

