18 shlokas
- 1
मनुर् उवाच
ज्ञानं ज्ञेयाभिनिर्वृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते
manur uvāca
jñānaṃ jñeyābhinirvṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ
prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate
- 2
यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना
yadā karmaguṇopetā buddhirmanasi vartate
tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā
- 3
सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते
अवताराभिनिःस्रोतं गिरेः शृङ्गाद् इवोदकम्
seyaṃ guṇavatī buddhirguṇeṣvevābhivartate
avatārābhiniḥsrotaṃ gireḥ śṛṅgād ivodakam
- 4
यदा निर्गुणम् आप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम्
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकष्यं निकषे यथा
yadā nirguṇam āpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam
tadā prajñāyate brahma nikaṣyaṃ nikaṣe yathā
- 5
मनस्त्वपहृतं बुद्धिम् इन्द्रियार्थनिदर्शनम्
न समक्षं गुणावेक्षि निर्गुणस्य निदर्शनम्
manastvapahṛtaṃ buddhim indriyārthanidarśanam
na samakṣaṃ guṇāvekṣi nirguṇasya nidarśanam
- 6
सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते
sarvāṇyetāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ
manasyekāgratāṃ kṛtvā tatparaṃ pratipadyate
- 7
यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते
yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye
tathendriyāṇyupādāya buddhirmanasi vartate
- 8
यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्तते ऽन्तरचारिणी
व्यवसायगुणोपेता तदा सम्पद्यते मनः
yadā manasi sā buddhirvartate 'ntaracāriṇī
vyavasāyaguṇopetā tadā sampadyate manaḥ
- 9
गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगुणं मनः
तदा सर्वगुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते
guṇavadbhirguṇopetaṃ yadā dhyānaguṇaṃ manaḥ
tadā sarvaguṇānhitvā nirguṇaṃ pratipadyate
- 10
अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम्
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयम् आप्नुयात्
avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam
yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayam āpnuyāt
- 11
तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च
निनीषेत्तत्परं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना
tapasā cānumānena guṇairjātyā śrutena ca
ninīṣettatparaṃ brahma viśuddhenāntarātmanā
- 12
गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते
गुणाभावात्प्रकृत्या च निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम्
guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahiḥ samanuvartate
guṇābhāvātprakṛtyā ca nistarkyaṃ jñeyasaṃmitam
- 13
नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने
nairguṇyādbrahma cāpnoti saguṇatvānnivartate
guṇaprasāriṇī buddhirhutāśana ivendhane
- 14
यथा पञ्च विमुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः
तथा तत्परमं ब्रह्म विमुक्तं प्रकृतेः परम्
yathā pañca vimuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ
tathā tatparamaṃ brahma vimuktaṃ prakṛteḥ param
- 15
एवं प्रकृतितः सर्वे प्रभवन्ति शरीरिणः
निवर्तन्ते निवृत्तौ च सर्गं नैवोपयान्ति च
evaṃ prakṛtitaḥ sarve prabhavanti śarīriṇaḥ
nivartante nivṛttau ca sargaṃ naivopayānti ca
- 16
पुरुषः प्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च
अहंकारो ऽभिमानश्च सम्भूतो भूतसंज्ञकः
puruṣaḥ prakṛtirbuddhirviśeṣāścendriyāṇi ca
ahaṃkāro 'bhimānaśca sambhūto bhūtasaṃjñakaḥ
- 17
एकस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्सम्प्रवर्तते
द्वितीया मिथुनव्यक्तिम् अविशेषान्नियच्छति
ekasyādyā pravṛttistu pradhānātsampravartate
dvitīyā mithunavyaktim aviśeṣānniyacchati
- 18
धर्माद् उत्कृष्यते श्रेयस्तथाश्रेयो ऽप्यधर्मतः
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवेत्
dharmād utkṛṣyate śreyastathāśreyo 'pyadharmataḥ
rāgavānprakṛtiṃ hyeti virakto jñānavānbhavet

