39 shlokas
- 1
भरद्वाज उवाच
एते ते धातवः पञ्च ब्रह्मा यान् असृजत्पुरा
आवृता यैर् इमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः
bharadvāja uvāca
ete te dhātavaḥ pañca brahmā yān asṛjatpurā
āvṛtā yair ime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ
- 2
यद् आसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः
पञ्चानाम् एव भूतत्वं कथं समुपपद्यते
yad āsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ
pañcānām eva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate
- 3
भृगुर् उवाच
अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि संभवम्
ततस्तेषां महाभूतशब्दो ऽयम् उपपद्यते
bhṛgur uvāca
amitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni saṃbhavam
tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yam upapadyate
- 4
चेष्टा वयूः खम् आकाशम् ऊष्माग्निः सलिलं द्रवः
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्
ceṣṭā vayūḥ kham ākāśam ūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ
pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam
- 5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम्
श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam
śrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ
- 6
भरद्वाज उवाच
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
bharadvāja uvāca
pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ
sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ
- 7
अनूष्मणाम् अचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
anūṣmaṇām aceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ
vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ
- 8
न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः
न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः
na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ
na ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ
- 9
अद्रवत्वाद् अनग्नित्वाद् अभौमत्वाद् अवायुतः
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम्
adravatvād anagnitvād abhaumatvād avāyutaḥ
ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam
- 10
भृगुर् उवाच
घनानाम् अपि वृक्षाणाम् आकाशो ऽस्ति न संशयः
तेषां पुष्पफले व्यक्तिर्नित्यं समुपलभ्यते
bhṛgur uvāca
ghanānām api vṛkṣāṇām ākāśo 'sti na saṃśayaḥ
teṣāṃ puṣpaphale vyaktirnityaṃ samupalabhyate
- 11
ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक्फलं पुष्पम् एव च
म्लायते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते
ūṣmato glānaparṇānāṃ tvakphalaṃ puṣpam eva ca
mlāyate caiva śīte na sparśastenātra vidyate
- 12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः
vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṃ viśīryate
śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ
- 13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति
न ह्यदृष्टेश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः
vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati
na hyadṛṣṭeśca mārgo 'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ
- 14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैर् अपि
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः
puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhair api
arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ
- 15
पादैः सलिलपानं च व्याधीनाम् अपि दर्शनम्
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे
pādaiḥ salilapānaṃ ca vyādhīnām api darśanam
vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume
- 16
वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलम् आददेत्
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः
vaktreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalam ādadet
tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ
- 17
ग्रहणात्सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात्
जीवं पश्यामि वृक्षाणाम् अचैतन्यं न विद्यते
grahaṇātsukhaduḥkhasya chinnasya ca virohaṇāt
jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇām acaitanyaṃ na vidyate
- 18
तेन तज्जलम् आदत्तं जरयत्यग्निमारुतौ
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते
tena tajjalam ādattaṃ jarayatyagnimārutau
āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate
- 19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते
jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate
- 20
त्वक्च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम्
इत्येतद् इह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम्
tvakca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamam
ityetad iha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivīmayam
- 21
तेजो ऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुर् ऊष्मा तथैव च
अग्निर्जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः
tejo 'gniśca tathā krodhaścakṣur ūṣmā tathaiva ca
agnirjarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ
- 22
श्रोत्रं घ्राणम् अथास्यं च हृदयं कोष्ठम् एव च
आकाशात्प्राणिनाम् एते शरीरे पञ्च धातवः
śrotraṃ ghrāṇam athāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭham eva ca
ākāśātprāṇinām ete śarīre pañca dhātavaḥ
- 23
श्लेष्मा पित्तम् अथ स्वेदो वसा शोणितम् एव च
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा
śleṣmā pittam atha svedo vasā śoṇitam eva ca
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā
- 24
प्राणात्प्रणीयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा
गच्छत्यपानो ऽवाक्चैव समानो हृद्यवस्थितः
prāṇātpraṇīyate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā
gacchatyapāno 'vākcaiva samāno hṛdyavasthitaḥ
- 25
उदानाद् उच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम्
udānād ucchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate
ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam
- 26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान्
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना
bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān
jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā
- 27
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुर् एव च
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān
iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭur eva ca
- 28
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ
- 29
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताः
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu
- 30
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस्तथा
एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः
raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ
madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭustathā
eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ

