46 shlokas
- 1
वसिष्ठ उवाच
सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः
vasiṣṭha uvāca
sāṃkhyadarśanam etāvad uktaṃ te nṛpasattama
vidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ
- 2
अविद्याम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै
सर्गप्रलयनिर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम्
avidyām āhur avyaktaṃ sargapralayadharmi vai
sargapralayanirmuktaṃ vidyāṃ vai pañcaviṃśakam
- 3
परस्परम् अविद्यां वै तन्निबोधानुपूर्वशः
यथोक्तम् ऋषिभिस्तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम्
parasparam avidyāṃ vai tannibodhānupūrvaśaḥ
yathoktam ṛṣibhistāta sāṃkhyasyāsya nidarśanam
- 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम्
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam
buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam
- 5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्याम् आहुर्मनीषिणः
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते
viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyām āhurmanīṣiṇaḥ
manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ityabhicakṣate
- 6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर
ahaṃkārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ
ahaṃkārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara
- 7
बुद्धेः प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम्
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः
buddheḥ prakṛtir avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaram
vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ
- 8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम्
सर्वस्य सर्वम् इत्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव
avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakam
sarvasya sarvam ityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva
- 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम्
तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः
jñānam avyaktam ityuktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam
tathaiva jñānam avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ
- 10
विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्तं ते विशेषतः
अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन्निबोध मे
vidyāvidyārthatattvena mayoktaṃ te viśeṣataḥ
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yad uktaṃ tannibodha me
- 11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ च न क्षरौ
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथा ख्यातौ तु तत्त्वतः
ubhāvetau kṣarāvuktāvubhāvetau ca na kṣarau
kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathā khyātau tu tattvataḥ
- 12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः
anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matau
tattvasaṃjñāvubhāvetau procyete jñānacintakaiḥ
- 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अक्षरम्
तद् एतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः
sargapralayadharmitvād avyaktaṃ prāhur akṣaram
tad etadguṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ
- 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम्
अधिष्ठानात्क्षेत्रम् आहुर् एतत्तत्पञ्चविंशकम्
guṇānāṃ mahadādīnām utpadyati parasparam
adhiṣṭhānātkṣetram āhur etattatpañcaviṃśakam
- 15
यदा तु गुणजालं तद् अव्यक्तात्मनि संक्षिपेत्
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते
yadā tu guṇajālaṃ tad avyaktātmani saṃkṣipet
tadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate
- 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत्
क्षेत्रज्ञो ऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे सम्प्रलीयते
guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavet
kṣetrajño 'pi yadā tāta tatkṣetre sampralīyate
- 17
तदाक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु प्रतिवर्तनात्
tadākṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasaṃjñitā
nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣu prativartanāt
- 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षये
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवम् अनुशुश्रुम
evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣaye
prakṛtyā nirguṇastveṣa ityevam anuśuśruma
- 19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीम् अथ
प्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः
kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatīm atha
prakṛtiṃ tvabhijānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ
- 20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात्
अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान्
tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt
anyo 'ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān
- 21
तदैषो ऽन्यत्वताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत्
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र नमिश्रो ऽन्यश्च दृश्यते
tadaiṣo 'nyatvatām eti na ca miśratvam āvrajet
prakṛtyā caiva rājendra namiśro 'nyaśca dṛśyate
- 22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संज्वरेत्
yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vijugupsate
paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃjvaret
- 23
किं मया कृतम् एतावद्यो ऽहं कालम् इमं जनम्
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानाद् अनुवर्तितवांस्तथा
kiṃ mayā kṛtam etāvadyo 'haṃ kālam imaṃ janam
matsyo jālaṃ hyavijñānād anuvartitavāṃstathā
- 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज्जनम्
मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह
aham eva hi saṃmohād anyam anyaṃ janājjanam
matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha
- 25
मत्स्यो ऽन्यत्वं यथाज्ञानाद् उदकान्नाभिमन्यते
आत्मानं तद्वद् अज्ञानाद् अन्यत्वं चैव वेद्म्यहम्
matsyo 'nyatvaṃ yathājñānād udakānnābhimanyate
ātmānaṃ tadvad ajñānād anyatvaṃ caiva vedmyaham
- 26
ममास्तु धिग् अबुद्धस्य यो ऽहं मग्नम् इमं पुनः
अनुवर्तितवान्मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज्जनम्
mamāstu dhig abuddhasya yo 'haṃ magnam imaṃ punaḥ
anuvartitavānmohād anyam anyaṃ janājjanam
- 27
अयम् अत्र भवेद्बन्धुर् अनेन सह मोक्षणम्
साम्यम् एकत्वम् आयातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्
ayam atra bhavedbandhur anena saha mokṣaṇam
sāmyam ekatvam āyāto yādṛśastādṛśastvaham
- 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै
अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस्तथा
tulyatām iha paśyāmi sadṛśo 'ham anena vai
ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakastathā
- 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया सम्प्रवृत्तवान्
ससङ्गयाहं निःसङ्गः स्थितः कालम् इमं त्वहम्
yo 'ham ajñānasaṃmohād ajñayā sampravṛttavān
sasaṅgayāhaṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālam imaṃ tvaham
- 30
अनयाहं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान्
उच्चमध्यमनीचानां ताम् अहं कथम् आवसे
anayāhaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān
uccamadhyamanīcānāṃ tām ahaṃ katham āvase

