29 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
चातुराश्रम्यधर्माश्च जातिधर्माश्च पाण्डव
लोकपालोत्तराश्चैव क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः
bhīṣma uvāca
cāturāśramyadharmāśca jātidharmāśca pāṇḍava
lokapālottarāścaiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ
- 2
सर्वाण्येतानि धर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम
निराशिषो जीवलोके क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः
sarvāṇyetāni dharmāṇi kṣātre bharatasattama
nirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ
- 3
अप्रत्यक्षं बहुद्वारं धर्मम् आश्रमवासिनाम्
प्ररूपयन्ति तद्भावम् आगमैर् एव शाश्वतम्
apratyakṣaṃ bahudvāraṃ dharmam āśramavāsinām
prarūpayanti tadbhāvam āgamair eva śāśvatam
- 4
अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चयम्
अनिश्चयज्ञा धर्माणाम् अदृष्टान्ते परे रताः
apare vacanaiḥ puṇyairvādino lokaniścayam
aniścayajñā dharmāṇām adṛṣṭānte pare ratāḥ
- 5
प्रत्यक्षसुखभूयिष्ठम् आत्मसाक्षिकम् अछलम्
सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्
pratyakṣasukhabhūyiṣṭham ātmasākṣikam achalam
sarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam
- 6
धर्माश्रमव्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर
यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा
राजधर्मेष्वनुपमा लोक्या सुचरितैर् इह
dharmāśramavyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira
yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purā
rājadharmeṣvanupamā lokyā sucaritair iha
- 7
उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम्
सर्वभूतेश्वरं देवं प्रभुं नारायणं पुरा
जग्मुः सुबहवः शूरा राजानो दण्डनीतये
udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasam
sarvabhūteśvaraṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ purā
jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye
- 8
एकैकम् आत्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुरा
राजानः पर्युपातिष्ठन्दृष्टान्तवचने स्थिताः
ekaikam ātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā
rājānaḥ paryupātiṣṭhandṛṣṭāntavacane sthitāḥ
- 9
साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्च
सृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः
sādhyā devā vasavaścāśvinau ca rudrāśca viśve marutāṃ gaṇāśca
sṛṣṭāḥ purā ādidevena devā kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ
- 10
अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्मम् अर्थविनिश्चयम्
निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृते
बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान्
atra te vartayiṣyāmi dharmam arthaviniścayam
nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛte
babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān
- 11
पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षया
अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रति
purā vasumatīpālo yajñaṃ cakre didṛkṣayā
anādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prati
- 12
स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेष्ठिनः
जग्राह शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः
sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥ
jagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇormahātmanaḥ
- 13
दर्शयामास तं विष्णू रूपम् आस्थाय वासवम्
स पार्थिवैर्वृतः सद्भिर् अर्चयामास तं प्रभुम्
darśayāmāsa taṃ viṣṇū rūpam āsthāya vāsavam
sa pārthivairvṛtaḥ sadbhir arcayāmāsa taṃ prabhum
- 14
तस्य पार्थिवसंघस्य तस्य चैव महात्मनः
संवादो ऽयं महान् आसीद्विष्णुं प्रति महाद्युते
tasya pārthivasaṃghasya tasya caiva mahātmanaḥ
saṃvādo 'yaṃ mahān āsīdviṣṇuṃ prati mahādyute
- 15
इन्द्र उवाच
किम् इष्यते धर्मभृतां वरिष्ठ यद्द्रष्टुकामो ऽसि तम् अप्रमेयम्
अनन्तमायामितसत्त्ववीर्यं नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम्
indra uvāca
kim iṣyate dharmabhṛtāṃ variṣṭha yaddraṣṭukāmo 'si tam aprameyam
anantamāyāmitasattvavīryaṃ nārāyaṇaṃ hyādidevaṃ purāṇam
- 16
नासौ देवो विश्वरूपो मयापि शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वापि साक्षात्
ये ऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था दास्यामि तांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा
nāsau devo viśvarūpo mayāpi śakyo draṣṭuṃ brahmaṇā vāpi sākṣāt
ye 'nye kāmāstava rājanhṛdisthā dāsyāmi tāṃstvaṃ hi martyeṣu rājā
- 17
सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः शूरो दृढं प्रीतिरतः सुराणाम्
बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमश्रद्धया च ततस्ते ऽहं दद्मि वरं यथेष्टम्
satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ śūro dṛḍhaṃ prītirataḥ surāṇām
buddhyā bhaktyā cottamaśraddhayā ca tataste 'haṃ dadmi varaṃ yatheṣṭam
- 18
मान्धातोवाच
असंशयं भगवन्न् आदिदेवं द्रक्ष्याम्यहं शिरसाहं प्रसाद्य
त्यक्त्वा भोगान्धर्मकामो ह्यरण्यम् इच्छे गन्तुं सत्पथं लोकजुष्टम्
māndhātovāca
asaṃśayaṃ bhagavann ādidevaṃ drakṣyāmyahaṃ śirasāhaṃ prasādya
tyaktvā bhogāndharmakāmo hyaraṇyam icche gantuṃ satpathaṃ lokajuṣṭam
- 19
क्षात्राद्धर्माद्विपुलाद् अप्रमेयाल्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्च
धर्मो यो ऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो लोकज्येष्ठस्तं न जानामि कर्तुम्
kṣātrāddharmādvipulād aprameyāllokāḥ prāptāḥ sthāpitaṃ svaṃ yaśaśca
dharmo yo 'sāvādidevātpravṛtto lokajyeṣṭhastaṃ na jānāmi kartum
- 20
इन्द्र उवाच
असैनिको ऽधर्मपरश्चरेथाः परां गतिं लप्स्यसे चाप्रमत्तः
क्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः पश्चाद् अन्ये शेषभूताश्च धर्माः
indra uvāca
asainiko 'dharmaparaścarethāḥ parāṃ gatiṃ lapsyase cāpramattaḥ
kṣātro dharmo hyādidevātpravṛttaḥ paścād anye śeṣabhūtāśca dharmāḥ
- 21
शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः सुप्रस्थानाः क्षत्रधर्माविशिष्टाः
अस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टास्तस्माद्धर्मं श्रेष्ठम् इमं वदन्ति
śeṣāḥ sṛṣṭā hyantavanto hyanantāḥ suprasthānāḥ kṣatradharmāviśiṣṭāḥ
asmindharme sarvadharmāḥ praviṣṭāstasmāddharmaṃ śreṣṭham imaṃ vadanti
- 22
कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसः
त्राताः सर्वे प्रमथ्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना
karmaṇā vai purā devā ṛṣayaścāmitaujasaḥ
trātāḥ sarve pramathyārīnkṣatradharmeṇa viṣṇunā
- 23
यदि ह्यसौ भगवान्नाहनिष्यद्रिपून्सर्वान्वसुमान् अप्रमेयः
न ब्राह्मणा न च लोकादिकर्ता न सद्धर्मा नादिधर्मा भवेयुः
yadi hyasau bhagavānnāhaniṣyadripūnsarvānvasumān aprameyaḥ
na brāhmaṇā na ca lokādikartā na saddharmā nādidharmā bhaveyuḥ
- 24
इमाम् उर्वीं न जयेद्विक्रमेण देवश्रेष्ठो ऽसौ पुरा चेद् अमेयः
चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः सर्वे न स्युर्ब्रह्मणो वै विनाशात्
imām urvīṃ na jayedvikrameṇa devaśreṣṭho 'sau purā ced ameyaḥ
cāturvarṇyaṃ cāturāśramyadharmāḥ sarve na syurbrahmaṇo vai vināśāt
- 25
दृष्टा धर्माः शतधा शाश्वतेन क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृत्ताः
युगे युगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता लोकज्येष्ठं क्षत्रधर्मं वदन्ति
dṛṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravṛttāḥ
yuge yuge hyādidharmāḥ pravṛttā lokajyeṣṭhaṃ kṣatradharmaṃ vadanti
- 26
आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा लोकज्ञानं मोक्षणं पालनं च
विषण्णानां मोक्षणं पीडितानां क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम्
ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā lokajñānaṃ mokṣaṇaṃ pālanaṃ ca
viṣaṇṇānāṃ mokṣaṇaṃ pīḍitānāṃ kṣātre dharme vidyate pārthivānām
- 27
निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम्
शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः साध्वाचाराः साधु धर्मं चरन्ति
nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā bhītā rājño nādhigacchanti pāpam
śiṣṭāścānye sarvadharmopapannāḥ sādhvācārāḥ sādhu dharmaṃ caranti
- 28
पुत्रवत्परिपाल्यानि लिङ्गधर्मेण पार्थिवैः
लोके भूतानि सर्वाणि विचरन्ति न संशयः
putravatparipālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥ
loke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṃśayaḥ
- 29
सर्वधर्मपरं क्षत्रं लोकज्येष्ठं सनातनम्
शश्वद् अक्षरपर्यन्तम् अक्षरं सर्वतोमुखम्
sarvadharmaparaṃ kṣatraṃ lokajyeṣṭhaṃ sanātanam
śaśvad akṣaraparyantam akṣaraṃ sarvatomukham

