38 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य पितामह
धर्मकामस्य धर्मात्मन्किं नु श्रेय इहोच्यते
yudhiṣṭhira uvāca
svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya pitāmaha
dharmakāmasya dharmātmankiṃ nu śreya ihocyate
- 2
बहुधादर्शने लोके श्रेयो यद् इह मन्यसे
अस्मिंल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह
bahudhādarśane loke śreyo yad iha manyase
asmiṃlloke pare caiva tanme brūhi pitāmaha
- 3
महान् अयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत
किं स्विद् एवेह धर्माणाम् अनुष्ठेयतमं मतम्
mahān ayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata
kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ matam
- 4
धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः
यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः
dharmasya mahato rājanbahuśākhasya tattvataḥ
yanmūlaṃ paramaṃ tāta tatsarvaṃ brūhyatandritaḥ
- 5
भीष्म उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयः प्रपत्स्यसे
पीत्वामृतम् इव प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि
bhīṣma uvāca
hanta te kathayiṣyāmi yena śreyaḥ prapatsyase
pītvāmṛtam iva prājño jñānatṛpto bhaviṣyasi
- 6
धर्मस्य विधयो नैके ते ते प्रोक्ता महर्षिभिः
स्वं स्वं विज्ञानम् आश्रित्य दमस्तेषां परायणम्
dharmasya vidhayo naike te te proktā maharṣibhiḥ
svaṃ svaṃ vijñānam āśritya damasteṣāṃ parāyaṇam
- 7
दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः
damaṃ niḥśreyasaṃ prāhurvṛddhā niścayadarśinaḥ
brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ
- 8
नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावद् उपलभ्यते
दमो दानं तथा यज्ञान् अधीतं चातिवर्तते
nādāntasya kriyāsiddhiryathāvad upalabhyate
damo dānaṃ tathā yajñān adhītaṃ cātivartate
- 9
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम्
विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत्
damastejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ param
vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat
- 10
दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम
दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम्
damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśruma
damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām
- 11
प्रेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम्
दमेन हि समायुक्तो महान्तं धर्मम् अश्नुते
pretya cāpi manuṣyendra paramaṃ vindate sukham
damena hi samāyukto mahāntaṃ dharmam aśnute
- 12
सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते
सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति
sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate
sukhaṃ paryeti lokāṃśca manaścāsya prasīdati
- 13
अदान्तः पुरुषः क्लेशम् अभीक्ष्णं प्रतिपद्यते
अनर्थांश्च बहून् अन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान्
adāntaḥ puruṣaḥ kleśam abhīkṣṇaṃ pratipadyate
anarthāṃśca bahūn anyānprasṛjatyātmadoṣajān
- 14
आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दमम् एवोत्तमं व्रतम्
तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः
āśrameṣu caturṣvāhurdamam evottamaṃ vratam
tasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ
- 15
क्षमा धृतिर् अहिंसा च समता सत्यम् आर्जवम्
इन्द्रियावजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीर् अचापलम्
kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam
indriyāvajayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam
- 16
अकार्पण्यम् असंरम्भः संतोषः प्रियवादिता
अविवित्सानसूया चाप्येषां समुदयो दमः
akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā
avivitsānasūyā cāpyeṣāṃ samudayo damaḥ
- 17
गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्व् अपैशुनम्
जनवादो ऽमृषावादः स्तुतिनिन्दाविवर्जनम्
gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣv apaiśunam
janavādo 'mṛṣāvādaḥ stutinindāvivarjanam
- 18
कामः क्रोधश्च लोभश्च दर्पः स्तम्भो विकत्थनम्
मोह ईर्ष्यावमानश्चेत्येतद्दान्तो न सेवते
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca darpaḥ stambho vikatthanam
moha īrṣyāvamānaścetyetaddānto na sevate
- 19
अनिन्दितो ह्यकामात्माथाल्पेच्छो ऽथानसूयकः
समुद्रकल्पः स नरो न कदाचन पूर्यते
anindito hyakāmātmāthālpeccho 'thānasūyakaḥ
samudrakalpaḥ sa naro na kadācana pūryate
- 20
अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम्
पूर्वसंबन्धिसंयोगान्नैतद्दान्तो निषेवते
ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpyaham
pūrvasaṃbandhisaṃyogānnaitaddānto niṣevate
- 21
सर्वा ग्राम्यास्तथारण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः
निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते
sarvā grāmyāstathāraṇyā yāśca loke pravṛttayaḥ
nindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate
- 22
मैत्रो ऽथ शीलसम्पन्नः सुसहायपरश्च यः
मुक्तश्च विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य महत्फलम्
maitro 'tha śīlasampannaḥ susahāyaparaśca yaḥ
muktaśca vividhaiḥ saṅgaistasya pretya mahatphalam
- 23
सुवृत्तः शीलसम्पन्नः प्रसन्नात्मात्मविद्बुधः
प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते
suvṛttaḥ śīlasampannaḥ prasannātmātmavidbudhaḥ
prāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate
- 24
कर्म यच्छुभम् एवेह सद्भिर् आचरितं च यत्
तद् एव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्धर्मो न हीयते
karma yacchubham eveha sadbhir ācaritaṃ ca yat
tad eva jñānayuktasya munerdharmo na hīyate
- 25
निष्क्रम्य वनम् आस्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः
कालाकाङ्क्षी चरन्न् एवं ब्रह्मभूयाय कल्पते
niṣkramya vanam āsthāya jñānayukto jitendriyaḥ
kālākāṅkṣī carann evaṃ brahmabhūyāya kalpate
- 26
अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानाम् अभयं यतः
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन
abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānām abhayaṃ yataḥ
tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana
- 27
अवाचिनोति कर्माणि न च सम्प्रचिनोति ह
समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिश्चरेत्
avācinoti karmāṇi na ca sampracinoti ha
samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiścaret
- 28
शकुनीनाम् इवाकाशे जले वारिचरस्य वा
यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य न संशयः
śakunīnām ivākāśe jale vāricarasya vā
yathā gatirna dṛśyeta tathā tasya na saṃśayaḥ
- 29
गृहान् उत्सृज्य यो राजन्मोक्षम् एवाभिपद्यते
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः
gṛhān utsṛjya yo rājanmokṣam evābhipadyate
lokāstejomayāstasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ
- 30
संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः
संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह
saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivattapaḥ
saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha

