48 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
किं तद् अक्षरम् इत्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः
किं च तत्क्षरम् इत्युक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃ tad akṣaram ityuktaṃ yasmānnāvartate punaḥ
kiṃ ca tatkṣaram ityuktaṃ yasmād āvartate punaḥ
- 2
अक्षरक्षरयोर्व्यक्तिम् इच्छाम्यरिनिषूदन
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन
akṣarakṣarayorvyaktim icchāmyariniṣūdana
upalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana
- 3
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैर् उच्यसे वेदपारगैः
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः
tvaṃ hi jñānanidhirviprair ucyase vedapāragaiḥ
ṛṣibhiśca mahābhāgairyatibhiśca mahātmabhiḥ
- 4
शेषम् अल्पं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम्
śeṣam alpaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskare
āvṛtte bhagavatyarke gantāsi paramāṃ gatim
- 5
त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम्
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानद्रव्येण दीप्यसे
tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam
kuruvaṃśapradīpastvaṃ jñānadravyeṇa dīpyase
- 6
तद् एतच्छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह
न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्न् अमृतम् ईदृशम्
tad etacchrotum icchāmi tvattaḥ kurukulodvaha
na tṛpyāmīha rājendra śṛṇvann amṛtam īdṛśam
- 7
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca
- 8
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम्
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्
vasiṣṭhaṃ śreṣṭham āsīnam ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim
papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param
- 9
परम् अध्यात्मकुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम्
मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
param adhyātmakuśalam adhyātmagatiniścayam
maitrāvaruṇim āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ
- 10
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्बणम्
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा
svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpyanulbaṇam
papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā
- 11
भगवञ्श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम्
यस्मान्न पुनरावृत्तिम् आप्नुवन्ति मनीषिणः
bhagavañśrotum icchāmi paraṃ brahma sanātanam
yasmānna punarāvṛttim āpnuvanti manīṣiṇaḥ
- 12
यच्च तत्क्षरम् इत्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत्
यच्चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यम् अनामयम्
yacca tatkṣaram ityuktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat
yaccākṣaram iti proktaṃ śivaṃ kṣemyam anāmayam
- 13
वसिष्ठ उवाच
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत्
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ
vasiṣṭha uvāca
śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat
yanna kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpyatha
- 14
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम्
दशकल्पशतावृत्तं तद् अहर्ब्राह्मम् उच्यते
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते
yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturguṇam
daśakalpaśatāvṛttaṃ tad aharbrāhmam ucyate
rātriścaitāvatī rājanyasyānte pratibudhyate
- 15
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतम् अग्रजम्
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम्
sṛjatyanantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtam agrajam
mūrtimantam amūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ
aṇimā laghimā prāptir īśānaṃ jyotir avyayam
- 16
सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvato'kṣiśiromukham
sarvataḥśrutimalloke sarvam āvṛtya tiṣṭhati
- 17
हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतः
महान् इति च योगेषु विरिञ्च इति चाप्युत
hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smṛtaḥ
mahān iti ca yogeṣu viriñca iti cāpyuta
- 18
सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः
sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhirbahudhātmakaḥ
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ
- 19
वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः
vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyam ātmanā
tathaiva bahurūpatvādviśvarūpa iti smṛtaḥ
- 20
एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानम् आत्मना
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिम् अहंकृतम्
eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatyātmānam ātmanā
ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatim ahaṃkṛtam
- 21
अव्यक्ताद्व्यक्तम् उत्पन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम्
महान्तं चाप्यहंकारम् अविद्यासर्गम् एव च
avyaktādvyaktam utpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam
mahāntaṃ cāpyahaṃkāram avidyāsargam eva ca
- 22
अविधिश्च विधिश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः
avidhiśca vidhiścaiva samutpannau tathaikataḥ
vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ
- 23
भूतसर्गम् अहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव
अहंकारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम्
bhūtasargam ahaṃkārāttṛtīyaṃ viddhi pārthiva
ahaṃkāreṣu bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam
- 24
वायुर्ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
vāyurjyotir athākāśam āpo 'tha pṛthivī tathā
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
- 25
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम्
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थवत्
evaṃ yugapad utpannaṃ daśavargam asaṃśayam
pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargam arthavat
- 26
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम्
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇam eva ca pañcamam
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca
- 27
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च
सम्भूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव
buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca
sambhūtānīha yugapanmanasā saha pārthiva
- 28
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः
eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiṣu vartate
yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇāstattvadarśinaḥ
- 29
एतद्देहं समाख्यातं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे
etaddehaṃ samākhyātaṃ trailokye sarvadehiṣu
veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave
- 30
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे
sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahorage
sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare

