50 shlokas
- 1
वसिष्ठ उवाच
एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति
vasiṣṭha uvāca
evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt
sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati
- 2
धाम्ना धामसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च
dhāmnā dhāmasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati
tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca
- 3
चन्द्रमा इव कोशानां पुनस्तत्र सहस्रशः
लीयते ऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवम् एष ह्यबुद्धिमान्
candramā iva kośānāṃ punastatra sahasraśaḥ
līyate 'pratibuddhatvād evam eṣa hyabuddhimān
- 4
कलाः पञ्चदशा योनिस्तद्धाम इति पठ्यते
नित्यम् एतद्विजानीहि सोमः षोडशमी कला
kalāḥ pañcadaśā yonistaddhāma iti paṭhyate
nityam etadvijānīhi somaḥ ṣoḍaśamī kalā
- 5
कलायां जायते ऽजस्रं पुनः पुनर् अबुद्धिमान्
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते
kalāyāṃ jāyate 'jasraṃ punaḥ punar abuddhimān
dhāma tasyopayuñjanti bhūya eva tu jāyate
- 6
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम्
न तूपयुज्यते देवैर्देवान् उपयुनक्ति सा
ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām
na tūpayujyate devairdevān upayunakti sā
- 7
एवं तां क्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते
evaṃ tāṃ kṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama
sā hyasya prakṛtirdṛṣṭā tatkṣayānmokṣa ucyate
- 8
तद् एवं षोडशकलं देहम् अव्यक्तसंज्ञकम्
ममायम् इति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते
tad evaṃ ṣoḍaśakalaṃ deham avyaktasaṃjñakam
mamāyam iti manvānastatraiva parivartate
- 9
पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैव आ प्रतिबोधनात्
विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धानिलनिषेवणात्
pañcaviṃśastathaivātmā tasyaiva ā pratibodhanāt
vimalasya viśuddhasya śuddhānilaniṣevaṇāt
- 10
अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धो ऽप्यबुधतां व्रजेत्
aśuddha eva śuddhātmā tādṛgbhavati pārthiva
abuddhasevanāccāpi buddho 'pyabudhatāṃ vrajet
- 11
तथैवाप्रतिबुद्धो ऽपि ज्ञेयो नृपतिसत्तम
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत्
tathaivāpratibuddho 'pi jñeyo nṛpatisattama
prakṛtestriguṇāyāstu sevanātprākṛto bhavet
- 12
करालजनक उवाच
अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते
स्त्रीपुंसोर्वापि भगवन्संबन्धस्तद्वद् उच्यते
karālajanaka uvāca
akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate
strīpuṃsorvāpi bhagavansaṃbandhastadvad ucyate
- 13
ऋते न पुरुषेणेह स्त्री गर्भं धारयत्युत
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा
ṛte na puruṣeṇeha strī garbhaṃ dhārayatyuta
ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayettathā
- 14
अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात्
रूपं निर्वर्तयत्येतद् एवं सर्वासु योनिषु
anyonyasyābhisaṃbandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt
rūpaṃ nirvartayatyetad evaṃ sarvāsu yoniṣu
- 15
रत्यर्थम् अभिसंरोधाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात्
ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम्
ratyartham abhisaṃrodhād anyonyaguṇasaṃśrayāt
ṛtau nirvartate rūpaṃ tadvakṣyāmi nidarśanam
- 16
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा
अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज
ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇāstathā
asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija
- 17
त्वङ्मांसं शोणितं चैव मातृजान्यपि शुश्रुम
एवम् एतद्द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते
tvaṅmāṃsaṃ śoṇitaṃ caiva mātṛjānyapi śuśruma
evam etaddvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate
- 18
प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते
वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत्सनातनम्
pramāṇaṃ yacca vedoktaṃ śāstroktaṃ yacca paṭhyate
vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tatsanātanam
- 19
एवम् एवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ
पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते
evam evābhisaṃbaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau
paśyāmi bhagavaṃstasmānmokṣadharmo na vidyate
- 20
अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम्
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा
athavānantarakṛtaṃ kiṃcid eva nidarśanam
tanmamācakṣva tattvena pratyakṣo hyasi sarvathā
- 21
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम्
अदेहम् अजरं दिव्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम्
mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam
adeham ajaraṃ divyam atīndriyam anīśvaram
- 22
वसिष्ठ उवाच
यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम्
एवम् एतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान्
vasiṣṭha uvāca
yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam
evam etadyathā caitanna gṛhṇāti tathā bhavān
- 23
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः
न तु ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वर
dhāryate hi tvayā grantha ubhayorvedaśāstrayoḥ
na tu granthasya tattvajño yathāvattvaṃ nareśvara
- 24
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा
yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ
na ca granthārthatattvajñastasya taddhāraṇaṃ vṛthā
- 25
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा
bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ
yastu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā
- 26
ग्रन्थस्यार्थं च पृष्टः संस्तादृशो वक्तुम् अर्हति
यथा तत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति
granthasyārthaṃ ca pṛṣṭaḥ saṃstādṛśo vaktum arhati
yathā tattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati
- 27
यस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान्
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्
yastu saṃsatsu kathayedgranthārthaṃ sthūlabuddhimān
sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt
- 28
निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः
सोपहासात्मताम् एति यस्माच्चैवात्मवान् अपि
nirṇayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ
sopahāsātmatām eti yasmāccaivātmavān api
- 29
तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते
याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु
tasmāttvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate
yāthātathyena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu
- 30
यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यैस्तद् अनुगम्यते
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्
yad eva yogāḥ paśyanti sāṃkhyaistad anugamyate
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān

