63 shlokas
- 1
नारद उवाच
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम्
nārada uvāca
sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate nāpi pauruṣam
- 2
स्वभावाद्यत्नम् आतिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति
जरामरणरोगेभ्यः प्रियम् आत्मानम् उद्धरेत्
svabhāvādyatnam ātiṣṭhedyatnavānnāvasīdati
jarāmaraṇarogebhyaḥ priyam ātmānam uddharet
- 3
रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाः
सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः
rujanti hi śarīrāṇi rogāḥ śārīramānasāḥ
sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dṛḍhadhanvibhiḥ
- 4
व्याधितस्य विवित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः
अवशस्य विनाशाय शरीरम् अपकृष्यते
vyādhitasya vivitsābhistrasyato jīvitaiṣiṇaḥ
avaśasya vināśāya śarīram apakṛṣyate
- 5
स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरिताम् इव
आयुर् आदाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः
sravanti na nivartante srotāṃsi saritām iva
āyur ādāya martyānāṃ rātryahāni punaḥ punaḥ
- 6
व्यत्ययो ह्ययम् अत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
जातं मर्त्यं जरयति निमेषं नावतिष्ठते
vyatyayo hyayam atyantaṃ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
jātaṃ martyaṃ jarayati nimeṣaṃ nāvatiṣṭhate
- 7
सुखदुःखानि भूतानाम् अजरो जरयन्न् असौ
आदित्यो ह्यस्तम् अभ्येति पुनः पुनर् उदेति च
sukhaduḥkhāni bhūtānām ajaro jarayann asau
ādityo hyastam abhyeti punaḥ punar udeti ca
- 8
अदृष्टपूर्वान् आदाय भावान् अपरिशङ्कितान्
इष्टानिष्टान्मनुष्याणाम् अस्तं गच्छन्ति रात्रयः
adṛṣṭapūrvān ādāya bhāvān apariśaṅkitān
iṣṭāniṣṭānmanuṣyāṇām astaṃ gacchanti rātrayaḥ
- 9
यो यम् इच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तद् आप्नुयात्
यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्
yo yam icchedyathākāmaṃ kāmānāṃ tattad āpnuyāt
yadi syānna parādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam
- 10
संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाश्च स्वकर्मभिः
saṃyatāśca hi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥ
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāśca svakarmabhiḥ
- 11
अपरे बालिशाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः
आशीर्भिर् अप्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः
apare bāliśāḥ santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ
āśīrbhir apyasaṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ
- 12
भूतानाम् अपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते
bhūtānām aparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheṣveva jīryate
- 13
अचेष्टमानम् आसीनं श्रीः कंचिद् उपतिष्ठति
कश्चित्कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्यम् अधिगच्छति
aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃcid upatiṣṭhati
kaścitkarmānusṛtyānyo na prāpyam adhigacchati
- 14
अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः
शुक्रम् अन्यत्र सम्भूतं पुनर् अन्यत्र गच्छति
aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥ
śukram anyatra sambhūtaṃ punar anyatra gacchati
- 15
तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वा
आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिर् उपलभ्यते
tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vā na vā
āmrapuṣpopamā yasya nivṛttir upalabhyate
- 16
केषांचित्पुत्रकामानाम् अनुसंतानम् इच्छताम्
सिद्धौ प्रयतमानानां नैवाण्डम् उपजायते
keṣāṃcitputrakāmānām anusaṃtānam icchatām
siddhau prayatamānānāṃ naivāṇḍam upajāyate
- 17
गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धाद् आशीविषाद् इव
आयुष्माञ्जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितैव सः
garbhāccodvijamānānāṃ kruddhād āśīviṣād iva
āyuṣmāñjāyate putraḥ kathaṃ pretaḥ pitaiva saḥ
- 18
देवान् इष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः
दश मासान्परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः
devān iṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ
daśa māsānparidhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ
- 19
अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान्
विपुलान् अभिजायन्ते लब्धास्तैर् एव मङ्गलैः
apare dhanadhānyāni bhogāṃśca pitṛsaṃcitān
vipulān abhijāyante labdhāstair eva maṅgalaiḥ
- 20
अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे
उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते
anyonyaṃ samabhipretya maithunasya samāgame
upadrava ivāviṣṭo yoniṃ garbhaḥ prapadyate
- 21
शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम्
प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम्
śīrṇaṃ paraśarīreṇa nicchavīkaṃ śarīriṇam
prāṇināṃ prāṇasaṃrodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam
- 22
निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम्
विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावम् इवाहितम्
nirdagdhaṃ paradehena paradehaṃ calācalam
vinaśyantaṃ vināśānte nāvi nāvam ivāhitam
- 23
संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुम् अचेतनम्
केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वम् इह पश्यसि
saṃgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindum acetanam
kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvam iha paśyasi
- 24
अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः
तस्मिन्न् एवोदरे गर्भः किं नान्नम् इव जीर्यते
annapānāni jīryante yatra bhakṣāśca bhakṣitāḥ
tasminn evodare garbhaḥ kiṃ nānnam iva jīryate
- 25
गर्भमूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः
धारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर्विद्यते वशः
garbhamūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥ
dhāraṇe vā visarge vā na karturvidyate vaśaḥ
- 26
स्रवन्ति ह्युदराद्गर्भा जायमानास्तथापरे
आगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते
sravanti hyudarādgarbhā jāyamānāstathāpare
āgamena sahānyeṣāṃ vināśa upapadyate
- 27
एतस्माद्योनिसंबन्धाद्यो जीवन्परिमुच्यते
प्रजां च लभते कांचित्पुनर्द्वंद्वेषु मज्जति
etasmādyonisaṃbandhādyo jīvanparimucyate
prajāṃ ca labhate kāṃcitpunardvaṃdveṣu majjati
- 28
शतस्य सहजातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम्
प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः
śatasya sahajātasya saptamīṃ daśamīṃ daśām
prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ
- 29
नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः
व्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव
nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yogāḥ syurnātra saṃśayaḥ
vyādhibhiśca vimathyante vyālaiḥ kṣudramṛgā iva
- 30
व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलं धनम्
वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः
vyādhibhirbhakṣyamāṇānāṃ tyajatāṃ vipulaṃ dhanam
vedanāṃ nāpakarṣanti yatamānāścikitsakāḥ

