25 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्वदस्व मे
न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
ataḥ paraṃ mahābāho yacchreyastadvadasva me
na tṛpyāmyamṛtasyeva vacasaste pitāmaha
- 2
किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम
श्रेयः परम् अवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद
kiṃ karma puruṣaḥ kṛtvā śubhaṃ puruṣasattama
śreyaḥ param avāpnoti pretya ceha ca tadvada
- 3
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः
पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣyāmi yathā pūrvaṃ mahāyaśāḥ
parāśaraṃ mahātmānaṃ papraccha janako nṛpaḥ
- 4
किं श्रेयः सर्वभूतानाम् अस्मिंल्लोके परत्र च
यद्भवेत्प्रतिपत्तव्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे
kiṃ śreyaḥ sarvabhūtānām asmiṃlloke paratra ca
yadbhavetpratipattavyaṃ tadbhavānprabravītu me
- 5
ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित्
नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यम् अथाब्रवीत्
tataḥ sa tapasā yuktaḥ sarvadharmavidhānavit
nṛpāyānugrahamanā munirvākyam athābravīt
- 6
धर्म एव कृतः श्रेयान् इह लोके परत्र च
तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः
dharma eva kṛtaḥ śreyān iha loke paratra ca
tasmāddhi paramaṃ nāsti yathā prāhurmanīṣiṇaḥ
- 7
प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते
धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम
तस्मिन्न् आश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते
pratipadya naro dharmaṃ svargaloke mahīyate
dharmātmakaḥ karmavidhirdehināṃ nṛpasattama
tasminn āśramiṇaḥ santaḥ svakarmāṇīha kurvate
- 8
चतुर्विधा हि लोकस्य यात्रा तात विधीयते
मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते
caturvidhā hi lokasya yātrā tāta vidhīyate
martyā yatrāvatiṣṭhante sā ca kāmātpravartate
- 9
सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः
दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां बहुधा गतिः
sukṛtāsukṛtaṃ karma niṣevya vividhaiḥ kramaiḥ
daśārdhapravibhaktānāṃ bhūtānāṃ bahudhā gatiḥ
- 10
सौवर्णं राजतं वापि यथा भाण्डं निषिच्यते
तथा निषिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi yathā bhāṇḍaṃ niṣicyate
tathā niṣicyate jantuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ
- 11
नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखम् एधते
सुकृती विन्दति सुखं प्राप्य देहक्षयं नरः
nābījājjāyate kiṃcinnākṛtvā sukham edhate
sukṛtī vindati sukhaṃ prāpya dehakṣayaṃ naraḥ
- 12
दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम्
स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः
daivaṃ tāta na paśyāmi nāsti daivasya sādhanam
svabhāvato hi saṃsiddhā devagandharvadānavāḥ
- 13
प्रेत्य जातिकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः
ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम्
pretya jātikṛtaṃ karma na smaranti sadā janāḥ
te vai tasya phalaprāptau karma cāpi caturvidham
- 14
लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः
शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम्
lokayātrāśrayaścaiva śabdo vedāśrayaḥ kṛtaḥ
śāntyarthaṃ manasastāta naitadvṛddhānuśāsanam
- 15
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्
कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते
cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham
kurute yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate
- 16
निरन्तरं च मिश्रं च फलते कर्म पार्थिव
कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशो ऽस्य विद्यते
nirantaraṃ ca miśraṃ ca phalate karma pārthiva
kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na tu nāśo 'sya vidyate
- 17
कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थम् इव तिष्ठति
मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते
kadācitsukṛtaṃ tāta kūṭastham iva tiṣṭhati
majjamānasya saṃsāre yāvadduḥkhādvimucyate
- 18
ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते
सुकृतक्षयाद्दुष्कृतं च तद्विद्धि मनुजाधिप
tato duḥkhakṣayaṃ kṛtvā sukṛtaṃ karma sevate
sukṛtakṣayādduṣkṛtaṃ ca tadviddhi manujādhipa
- 19
दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता
ह्रीर् अहिंसाव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः
damaḥ kṣamā dhṛtistejaḥ saṃtoṣaḥ satyavāditā
hrīr ahiṃsāvyasanitā dākṣyaṃ ceti sukhāvahāḥ
- 20
दुष्कृते सुकृते वापि न जन्तुर् अयतो भवेत्
नित्यं मनःसमाधाने प्रयतेत विचक्षणः
duṣkṛte sukṛte vāpi na jantur ayato bhavet
nityaṃ manaḥsamādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ
- 21
नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं वापि सेवते
करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते
nāyaṃ parasya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi sevate
karoti yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate
- 22
सुखदुःखे समाधाय पुमान् अन्येन गच्छति
अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिव
sukhaduḥkhe samādhāya pumān anyena gacchati
anyenaiva janaḥ sarvaḥ saṃgato yaśca pārthiva
- 23
परेषां यद् असूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः
यो ह्यसूयुस्तथायुक्तः सो ऽवहासं नियच्छति
pareṣāṃ yad asūyeta na tatkuryātsvayaṃ naraḥ
yo hyasūyustathāyuktaḥ so 'vahāsaṃ niyacchati
- 24
भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्षो वैश्यो ऽनीहावान्हीनवर्णो ऽलसश्च
विद्वांश्चाशीलो वृत्तहीनः कुलीनः सत्याद्भ्रष्टो ब्राह्मणः स्त्री च दुष्टा
bhīrū rājanyo brāhmaṇaḥ sarvabhakṣo vaiśyo 'nīhāvānhīnavarṇo 'lasaśca
vidvāṃścāśīlo vṛttahīnaḥ kulīnaḥ satyādbhraṣṭo brāhmaṇaḥ strī ca duṣṭā
- 25
रागी मुक्तः पचमानो ऽऽत्महेतोर्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम्
एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राजन्यश्चायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु
rāgī muktaḥ pacamāno ''tmahetormūrkho vaktā nṛpahīnaṃ ca rāṣṭram
ete sarve śocyatāṃ yānti rājanyaścāyuktaḥ snehahīnaḥ prajāsu

