118 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि
बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशे ऽपि वा पुनः
yudhiṣṭhira uvāca
magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi
bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe 'pi vā punaḥ
- 2
त्वं हि नः परमो वक्ता लोके ऽस्मिन्भरतर्षभ
एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे वक्तुम् इहार्हसि
tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke 'sminbharatarṣabha
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tanme vaktum ihārhasi
- 3
भीष्म उवाच
पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप
bhīṣma uvāca
putradāraiḥ sukhaiścaiva viyuktasya dhanena ca
magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa
- 4
धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते
आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम्
dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate
ārogyācca śarīrasya sa punarvindate śriyam
- 5
यस्य राज्ञो नरास्तात सात्त्विकीं वृत्तिम् आस्थिताः
तस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु
yasya rājño narāstāta sāttvikīṃ vṛttim āsthitāḥ
tasya sthairyaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaśca karmasu
- 6
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
बलिवासवसंवादं पुनर् एव युधिष्ठिर
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
balivāsavasaṃvādaṃ punar eva yudhiṣṭhira
- 7
वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये
विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ
vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasaṃkṣaye
viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau
- 8
इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते
समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि
ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite
samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi
- 9
रुद्रैर्वसुभिर् आदित्यैर् अश्विभ्याम् अपि चर्षिभिः
गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः
rudrairvasubhir ādityair aśvibhyām api carṣibhiḥ
gandharvairbhujagendraiśca siddhaiścānyairvṛtaḥ prabhuḥ
- 10
चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम्
आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यम् अनुसंययौ
caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam
āruhyairāvataṃ śakrastrailokyam anusaṃyayau
- 11
स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे
बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च
sa kadācitsamudrānte kasmiṃścidgirigahvare
baliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca
- 12
तम् ऐरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम्
सुरेन्द्रम् इन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे
tam airāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇairvṛtam
surendram indraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe
- 13
दृष्ट्वा तम् अविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम्
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठम् इत्युवाच शतक्रतुः
dṛṣṭvā tam avikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim
adhirūḍho dvipaśreṣṭham ityuvāca śatakratuḥ
- 14
दैत्य न व्यथसे शौर्याद् अथवा वृद्धसेवया
तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम्
daitya na vyathase śauryād athavā vṛddhasevayā
tapasā bhāvitatvādvā sarvathaitatsuduṣkaram
- 15
शत्रुभिर्वशम् आनीतो हीनः स्थानाद् अनुत्तमात्
वैरोचने किम् आश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि
śatrubhirvaśam ānīto hīnaḥ sthānād anuttamāt
vairocane kim āśritya śocitavye na śocasi
- 16
श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगान् अनुत्तमान्
हृतस्वबलराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि
śraiṣṭhyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogān anuttamān
hṛtasvabalarājyastvaṃ brūhi kasmānna śocasi
- 17
ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे
तत्त्वम् अद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि
īśvaro hi purā bhūtvā pitṛpaitāmahe pade
tattvam adya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi
- 18
बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः
हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि
baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairvajreṇa ca samāhataḥ
hṛtadāro hṛtadhano brūhi kasmānna śocasi
- 19
भ्रष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम्
त्रैलोक्यराज्यनाशे हि को ऽन्यो जीवितुम् उत्सहेत्
bhraṣṭaśrīrvibhavabhraṣṭo yanna śocasi duṣkaram
trailokyarājyanāśe hi ko 'nyo jīvitum utsahet
- 20
एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम्
श्रुत्वा सुखम् असंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनो ऽब्रवीत्
etaccānyacca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tam
śrutvā sukham asaṃbhrānto balirvairocano 'bravīt
- 21
निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते
वज्रम् उद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर
nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te
vajram udyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ puraṃdara
- 22
अशक्तः पूर्वम् आसीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः
कस्त्वद् अन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुम् अर्हति
aśaktaḥ pūrvam āsīstvaṃ kathaṃcicchaktatāṃ gataḥ
kastvad anya imā vācaḥ sukrūrā vaktum arhati
- 23
यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तो ऽपि कुरुते दयाम्
हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः
yastu śatrorvaśasthasya śakto 'pi kurute dayām
hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ
- 24
अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः
एकः प्राप्नोति विजयम् एकश्चैव पराभवम्
aniścayo hi yuddheṣu dvayorvivadamānayoḥ
ekaḥ prāpnoti vijayam ekaścaiva parābhavam
- 25
मा च ते भूत्स्वभावो ऽयं मया दैवतपुंगव
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात्
mā ca te bhūtsvabhāvo 'yaṃ mayā daivatapuṃgava
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt
- 26
नैतद् अस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम्
यत्त्वम् एवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम्
naitad asmatkṛtaṃ śakra naitacchakra tvayā kṛtam
yattvam evaṃgato vajrinyadvāpyevaṃgatā vayam
- 27
अहम् आसं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम्
मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतम् इत्युत
aham āsaṃ yathādya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayam
māvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtam ityuta
- 28
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति
पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा
sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchati
paryāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā
- 29
कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम्
तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम्
kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayatyayam
tenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam
- 30
न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम्
नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः
na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanam
nānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ

