37 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यद् इदं कर्म लोके ऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाशुभम्
पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत
yudhiṣṭhira uvāca
yad idaṃ karma loke 'smiñśubhaṃ vā yadi vāśubham
puruṣaṃ yojayatyeva phalayogena bhārata
- 2
कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः
एतद् इच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह
kartā svittasya puruṣa utāho neti saṃśayaḥ
etad icchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha
- 3
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
प्रह्रादस्य च संवादम् इन्द्रस्य च युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
prahrādasya ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira
- 4
असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम्
अस्तम्भम् अनहंकारं सत्त्वस्थं समये रतम्
asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutam
astambham anahaṃkāraṃ sattvasthaṃ samaye ratam
- 5
तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारनिवेशनम्
चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम्
tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgāraniveśanam
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayam
- 6
अक्रुध्यन्तम् अहृष्यन्तम् अप्रियेषु प्रियेषु च
काञ्चने वाथ लोष्टे वा उभयोः समदर्शनम्
akrudhyantam ahṛṣyantam apriyeṣu priyeṣu ca
kāñcane vātha loṣṭe vā ubhayoḥ samadarśanam
- 7
आत्मनिःश्रेयसज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम्
परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम्
ātmaniḥśreyasajñāne dhīraṃ niścitaniścayam
parāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ samadarśanam
- 8
शक्रः प्रह्रादम् आसीनम् एकान्ते संयतेन्द्रियम्
बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञाम् अभिगम्येदम् अब्रवीत्
śakraḥ prahrādam āsīnam ekānte saṃyatendriyam
bubhutsamānastatprajñām abhigamyedam abravīt
- 9
यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणांल्लक्षयामहे
yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaiḥ syātpuruṣo nṛṣu
bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇāṃllakṣayāmahe
- 10
अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैर् इह
आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किम् इह मन्यसे
atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanair iha
ātmānaṃ manyamānaḥ sañśreyaḥ kim iha manyase
- 11
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशम् आगतः
श्रिया विहीनः प्रह्राद शोचितव्ये न शोचसि
baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśam āgataḥ
śriyā vihīnaḥ prahrāda śocitavye na śocasi
- 12
प्रज्ञालाभात्तु दैतेय उताहो धृतिमत्तया
प्रह्राद स्वस्थरूपो ऽसि पश्यन्व्यसनम् आत्मनः
prajñālābhāttu daiteya utāho dhṛtimattayā
prahrāda svastharūpo 'si paśyanvyasanam ātmanaḥ
- 13
इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः
उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञाम् अनुवर्णयन्
iti saṃcoditastena dhīro niścitaniścayaḥ
uvāca ślakṣṇayā vācā svāṃ prajñām anuvarṇayan
- 14
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भो ऽनुपश्यतः
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yo na budhyate
tasya stambho bhavedbālyānnāsti stambho 'nupaśyataḥ
- 15
स्वभावात्सम्प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च
सर्वे भावास्तथाभावाः पुरुषार्थो न विद्यते
svabhāvātsampravartante nivartante tathaiva ca
sarve bhāvāstathābhāvāḥ puruṣārtho na vidyate
- 16
पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः
स्वयं तु कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेद् इह
puruṣārthasya cābhāve nāsti kaścitsvakārakaḥ
svayaṃ tu kurvatastasya jātu māno bhaved iha
- 17
यस्तु कर्तारम् आत्मानं मन्यते साध्वसाधुनोः
तस्य दोषवती प्रज्ञा स्वमूर्त्यज्ञेति मे मतिः
yastu kartāram ātmānaṃ manyate sādhvasādhunoḥ
tasya doṣavatī prajñā svamūrtyajñeti me matiḥ
- 18
यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम्
आरम्भास्तस्य सिध्येरन्न च जातु पराभवेत्
yadi syātpuruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvam
ārambhāstasya sidhyeranna ca jātu parābhavet
- 19
अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिर् अनिवृत्तिः प्रियस्य च
लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः
aniṣṭasya hi nirvṛttir anivṛttiḥ priyasya ca
lakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthastataḥ kutaḥ
- 20
अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिम् इष्टसंवृत्तिम् एव च
अप्रयत्नेन पश्यामः केषांचित्तत्स्वभावतः
aniṣṭasyābhinirvṛttim iṣṭasaṃvṛttim eva ca
aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃcittatsvabhāvataḥ
- 21
प्रतिरूपधराः केचिद्दृश्यन्ते बुद्धिसत्तमाः
विरूपेभ्यो ऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमम्
pratirūpadharāḥ keciddṛśyante buddhisattamāḥ
virūpebhyo 'lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamam
- 22
स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा
शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम्
svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā
śubhāśubhāstadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇam
- 23
स्वभावाद् एव तत्सर्वम् इति मे निश्चिता मतिः
आत्मप्रतिष्ठिता प्रज्ञा मम नास्ति ततो ऽन्यथा
svabhāvād eva tatsarvam iti me niścitā matiḥ
ātmapratiṣṭhitā prajñā mama nāsti tato 'nyathā
- 24
कर्मजं त्विह मन्ये ऽहं फलयोगं शुभाशुभम्
कर्मणां विषयं कृत्स्नम् अहं वक्ष्यामि तच्छृणु
karmajaṃ tviha manye 'haṃ phalayogaṃ śubhāśubham
karmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnam ahaṃ vakṣyāmi tacchṛṇu
- 25
यथा वेदयते कश्चिद् ओदनं वायसो वदन्
एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम्
yathā vedayate kaścid odanaṃ vāyaso vadan
evaṃ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam
- 26
विकारान् एव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम्
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भो ऽनुपश्यतः
vikārān eva yo veda na veda prakṛtiṃ parām
tasya stambho bhavedbālyānnāsti stambho 'nupaśyataḥ
- 27
स्वभावभाविनो भावान्सर्वान् एवेह निश्चये
बुध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति
svabhāvabhāvino bhāvānsarvān eveha niścaye
budhyamānasya darpo vā māno vā kiṃ kariṣyati
- 28
वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम्
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदम् अन्तवत्
veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpyanityatām
tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedam antavat
- 29
निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः
स्वस्थो ऽव्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ
nirmamo nirahaṃkāro nirīho muktabandhanaḥ
svastho 'vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ prabhavāpyayau
- 30
कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णस्य निराशिषः
नायासो विद्यते शक्र पश्यतो लोकविद्यया
kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇasya nirāśiṣaḥ
nāyāso vidyate śakra paśyato lokavidyayā

