69 shlokas
- 1
उशनोवाच
नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे
यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरम्
uśanovāca
namastasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave
yasya pṛthvītalaṃ tāta sākāśaṃ bāhugocaram
- 2
मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम
तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यम् उत्तमम्
mūrdhā yasya tvanantaṃ ca sthānaṃ dānavasattama
tasyāhaṃ te pravakṣyāmi viṣṇormāhātmyam uttamam
- 3
भीष्म उवाच
तयोः संवदतोर् एवम् आजगाम महामुनिः
सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै
bhīṣma uvāca
tayoḥ saṃvadator evam ājagāma mahāmuniḥ
sanatkumāro dharmātmā saṃśayacchedanāya vai
- 4
स पूजितो ऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा
निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुंगवः
sa pūjito 'surendreṇa muninośanasā tathā
niṣasādāsane rājanmahārhe munipuṃgavaḥ
- 5
तम् आसीनं महाप्राज्ञम् उशना वाक्यम् अब्रवीत्
ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यम् उत्तमम्
tam āsīnaṃ mahāprājñam uśanā vākyam abravīt
brūhyasmai dānavendrāya viṣṇormāhātmyam uttamam
- 6
सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचो ऽर्थवत्
विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते
sanatkumārastu tataḥ śrutvā prāha vaco 'rthavat
viṣṇormāhātmyasaṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate
- 7
शृणु सर्वम् इदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यम् उत्तमम्
विष्णौ जगत्स्थितं सर्वम् इति विद्धि परंतप
śṛṇu sarvam idaṃ daitya viṣṇormāhātmyam uttamam
viṣṇau jagatsthitaṃ sarvam iti viddhi paraṃtapa
- 8
सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम्
एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः
अस्मिन्गच्छन्ति विलयम् अस्माच्च प्रभवन्त्युत
sṛjatyeṣa mahābāho bhūtagrāmaṃ carācaram
eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ
asmingacchanti vilayam asmācca prabhavantyuta
- 9
नैष दानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया
सम्प्राप्तुम् इन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते
naiṣa dānavatā śakyastapasā naiva cejyayā
samprāptum indriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate
- 10
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सो ऽमुत्रानन्त्यम् अश्नुते
bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sthitaḥ
nirmalīkurute buddhyā so 'mutrānantyam aśnute
- 11
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यम् अग्नौ विशोधयेत्
बहुशो ऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह
yathā hiraṇyakartā vai rūpyam agnau viśodhayet
bahuśo 'tiprayatnena mahatātmakṛtena ha
- 12
तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुध्यते ऽल्पेन कर्मणा
यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुध्यते
tadvajjātiśatairjīvaḥ śudhyate 'lpena karmaṇā
yatnena mahatā caivāpyekajātau viśudhyate
- 13
लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्याद् आत्मनो रजः
बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा
līlayālpaṃ yathā gātrātpramṛjyād ātmano rajaḥ
bahu yatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā
- 14
यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम्
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत्सूक्ष्मस्य दर्शनम्
yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam
na muñcati svakaṃ gandhaṃ tadvatsūkṣmasya darśanam
- 15
तद् एव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः
विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धे ऽवतिष्ठति
tad eva bahubhirmālyairvāsyamānaṃ punaḥ punaḥ
vimuñcati svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe 'vatiṣṭhati
- 16
एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैर् एव प्रसङ्गिषु
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै
evaṃ jātiśatairyukto guṇair eva prasaṅgiṣu
buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena vai
- 17
कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव
यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु
karmaṇā svena raktāni viraktāni ca dānava
yathā karmaviśeṣāṃśca prāpnuvanti tathā śṛṇu
- 18
यथा च सम्प्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो
तत्ते ऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तद् इहैकमनाः शृणु
yathā ca sampravartante yasmiṃstiṣṭhanti vā vibho
tatte 'nupūrvyā vyākhyāsye tad ihaikamanāḥ śṛṇu
- 19
अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः
स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च
anādinidhanaḥ śrīmānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ
sa vai sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
- 20
एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च
एकादशविकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः
eṣa sarveṣu bhūteṣu kṣaraścākṣara eva ca
ekādaśavikārātmā jagatpibati raśmibhiḥ
- 21
पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवम् एव च
बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रम् आकाशम् एव च
pādau tasya mahīṃ viddhi mūrdhānaṃ divam eva ca
bāhavastu diśo daitya śrotram ākāśam eva ca
- 22
तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम्
बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते
tasya tejomayaḥ sūryo manaścandramasi sthitam
buddhirjñānagatā nityaṃ rasastvapsu pravartate
- 23
भ्रुवोर् अनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम
नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव
bhruvor anantarāstasya grahā dānavasattama
nakṣatracakraṃ netrābhyāṃ pādayorbhūśca dānava
- 24
रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम्
सो ऽऽश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः
rajastamaśca sattvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakam
so ''śramāṇāṃ mukhaṃ tāta karmaṇastatphalaṃ viduḥ
- 25
अकर्मणः फलं चैव स एव परम् अव्ययः
छन्दांसि तस्य रोमाणि अक्षरं च सरस्वती
akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva param avyayaḥ
chandāṃsi tasya romāṇi akṣaraṃ ca sarasvatī
- 26
बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः
स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सद् असच्च सः
bahvāśrayo bahumukho dharmo hṛdi samāśritaḥ
sa brahmaparamo dharmastapaśca sad asacca saḥ
- 27
श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक्क्रतुश्च सः
पितामहश्च विष्णुश्च सो ऽश्विनौ स पुरंदरः
śrutiśāstragrahopetaḥ ṣoḍaśartvikkratuśca saḥ
pitāmahaśca viṣṇuśca so 'śvinau sa puraṃdaraḥ
- 28
मित्रश्च वरुणश्चैव यमो ऽथ धनदस्तथा
ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्
एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगद् इदं वशे
mitraśca varuṇaścaiva yamo 'tha dhanadastathā
te pṛthagdarśanāstasya saṃvidanti tathaikatām
ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagad idaṃ vaśe
- 29
नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम्
जन्तुः पश्यति ज्ञानेन ततः सत्त्वं प्रकाशते
nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadatyayam
jantuḥ paśyati jñānena tataḥ sattvaṃ prakāśate
- 30
संहारविक्षेपसहस्रकोटीस्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये
प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य
saṃhāravikṣepasahasrakoṭīstiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye
prajāvisargasya ca pārimāṇyaṃ vāpīsahasrāṇi bahūni daitya

