59 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
पुनर् एव तु तं शक्रः प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत
bhīṣma uvāca
punar eva tu taṃ śakraḥ prahasann idam abravīt
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ pravyāhārāya bhārata
- 2
यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मान् अवितर्कयन्
yattadyānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ
lokānpratāpayansarvānyāsyasmān avitarkayan
- 3
दृष्ट्वा सुकृपणां चेमाम् अवस्थाम् आत्मनो बले
ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि
dṛṣṭvā sukṛpaṇāṃ cemām avasthām ātmano bale
jñātimitraparityaktaḥ śocasyāho na śocasi
- 4
प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान्
विनिपातम् इमं चाद्य शोचस्याहो न शोचसि
prītiṃ prāpyātulāṃ pūrvaṃ lokāṃścātmavaśe sthitān
vinipātam imaṃ cādya śocasyāho na śocasi
- 5
बलिर् उवाच
अनित्यम् उपलक्ष्येदं कालपर्यायम् आत्मनः
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदम् अन्तवत्
balir uvāca
anityam upalakṣyedaṃ kālaparyāyam ātmanaḥ
tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedam antavat
- 6
अन्तवन्त इमे देहा भूतानाम् अमराधिप
तेन शक्र न शोचामि नापराधाद् इदं मम
antavanta ime dehā bhūtānām amarādhipa
tena śakra na śocāmi nāparādhād idaṃ mama
- 7
जीवितं च शरीरं च प्रेत्य वै सह जायते
उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः
jīvitaṃ ca śarīraṃ ca pretya vai saha jāyate
ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ
- 8
तद् ईदृशम् इदं भावम् अवशः प्राप्य केवलम्
यद्येवम् अभिजानामि का व्यथा मे विजानतः
tad īdṛśam idaṃ bhāvam avaśaḥ prāpya kevalam
yadyevam abhijānāmi kā vyathā me vijānataḥ
- 9
भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसाम् इव सागरः
नैतत्सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रभृत्
bhūtānāṃ nidhanaṃ niṣṭhā srotasām iva sāgaraḥ
naitatsamyagvijānanto narā muhyanti vajrabhṛt
- 10
ये त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः
ते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति
ye tvevaṃ nābhijānanti rajomohaparāyaṇāḥ
te kṛcchraṃ prāpya sīdanti buddhiryeṣāṃ praṇaśyati
- 11
बुद्धिलाभे हि पुरुषः सर्वं नुदति किल्बिषम्
विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः सम्प्रसीदति
buddhilābhe hi puruṣaḥ sarvaṃ nudati kilbiṣam
vipāpmā labhate sattvaṃ sattvasthaḥ samprasīdati
- 12
ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः
कृपणाः परितप्यन्ते ते ऽनर्थैः परिचोदिताः
tatastu ye nivartante jāyante vā punaḥ punaḥ
kṛpaṇāḥ paritapyante te 'narthaiḥ paricoditāḥ
- 13
अर्थसिद्धिम् अनर्थं च जीवितं मरणं तथा
सुखदुःखफलं चैव न द्वेष्मि न च कामये
arthasiddhim anarthaṃ ca jīvitaṃ maraṇaṃ tathā
sukhaduḥkhaphalaṃ caiva na dveṣmi na ca kāmaye
- 14
हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कंचन
उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः
hataṃ hanti hato hyeva yo naro hanti kaṃcana
ubhau tau na vijānīto yaśca hanti hataśca yaḥ
- 15
हत्वा जित्वा च मघवन्यः कश्चित्पुरुषायते
अकर्ता ह्येव भवति कर्ता त्वेव करोति तत्
hatvā jitvā ca maghavanyaḥ kaścitpuruṣāyate
akartā hyeva bhavati kartā tveva karoti tat
- 16
को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ
कृतं हि तत्कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः
ko hi lokasya kurute vināśaprabhavāvubhau
kṛtaṃ hi tatkṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ
- 17
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम्
एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam
etadyonīni bhūtāni tatra kā paridevanā
- 18
महाविद्यो ऽल्पविद्यश्च बलवान्दुर्बलश्च यः
दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः
mahāvidyo 'lpavidyaśca balavāndurbalaśca yaḥ
darśanīyo virūpaśca subhago durbhagaśca yaḥ
- 19
सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा
तस्मिन्कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः
sarvaṃ kālaḥ samādatte gambhīraḥ svena tejasā
tasminkālavaśaṃ prāpte kā vyathā me vijānataḥ
- 20
दग्धम् एवानुदहति हतम् एवानुहन्ति च
नश्यते नष्टम् एवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः
dagdham evānudahati hatam evānuhanti ca
naśyate naṣṭam evāgre labdhavyaṃ labhate naraḥ
- 21
नास्य द्वीपः कुतः पारं नावारः सम्प्रदृश्यते
नान्तम् अस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन्
nāsya dvīpaḥ kutaḥ pāraṃ nāvāraḥ sampradṛśyate
nāntam asya prapaśyāmi vidherdivyasya cintayan
- 22
यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत्
स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते
yadi me paśyataḥ kālo bhūtāni na vināśayet
syānme harṣaśca darpaśca krodhaścaiva śacīpate
- 23
तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे
बिभ्रतं गार्दभं रूपम् आदिश्य परिगर्हसे
tuṣabhakṣaṃ tu māṃ jñātvā praviviktajane gṛhe
bibhrataṃ gārdabhaṃ rūpam ādiśya parigarhase
- 24
इच्छन्न् अहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधात्मनः
विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वम् एव मे
icchann ahaṃ vikuryāṃ hi rūpāṇi bahudhātmanaḥ
vibhīṣaṇāni yānīkṣya palāyethāstvam eva me
- 25
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति
कालेन विधृतं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम्
kālaḥ sarvaṃ samādatte kālaḥ sarvaṃ prayacchati
kālena vidhṛtaṃ sarvaṃ mā kṛthāḥ śakra pauruṣam
- 26
पुरा सर्वं प्रव्यथते मयि क्रुद्धे पुरंदर
अवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम्
purā sarvaṃ pravyathate mayi kruddhe puraṃdara
avaimi tvasya lokasya dharmaṃ śakra sanātanam
- 27
त्वम् अप्येवम् अपेक्षस्व मात्मना विस्मयं गमः
प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन
tvam apyevam apekṣasva mātmanā vismayaṃ gamaḥ
prabhavaśca prabhāvaśca nātmasaṃsthaḥ kadācana
- 28
कौमारम् एव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा
समवेक्षस्व मघवन्बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम्
kaumāram eva te cittaṃ tathaivādya yathā purā
samavekṣasva maghavanbuddhiṃ vindasva naiṣṭhikīm
- 29
देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः
आसन्सर्वे मम वशे तत्सर्वं वेत्थ वासव
devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ
āsansarve mama vaśe tatsarvaṃ vettha vāsava
- 30
नमस्तस्यै दिशे ऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः
इति माम् अभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः
namastasyai diśe 'pyastu yasyāṃ vairocano baliḥ
iti mām abhyapadyanta buddhimātsaryamohitāḥ

