45 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
पुनर् एव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः
पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम्
bhīṣma uvāca
punar eva tu papraccha janako mithilādhipaḥ
parāśaraṃ mahātmānaṃ dharme paramaniścayam
- 2
किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति
क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामुने
kiṃ śreyaḥ kā gatirbrahmankiṃ kṛtaṃ na vinaśyati
kva gato na nivarteta tanme brūhi mahāmune
- 3
पराशर उवाच
असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा
चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति
parāśara uvāca
asaṅgaḥ śreyaso mūlaṃ jñānaṃ jñānagatiḥ parā
cīrṇaṃ tapo na praṇaśyedvāpaḥ kṣetre na naśyati
- 4
छित्त्वाधर्ममयं पाशं यदा धर्मे ऽभिरज्यते
दत्त्वाभयकृतं दानं तदा सिद्धिम् अवाप्नुयात्
chittvādharmamayaṃ pāśaṃ yadā dharme 'bhirajyate
dattvābhayakṛtaṃ dānaṃ tadā siddhim avāpnuyāt
- 5
यो ददाति सहस्राणि गवाम् अश्वशतानि च
अभयं सर्वभूतेभ्यस्तद्दानम् अतिवर्तते
yo dadāti sahasrāṇi gavām aśvaśatāni ca
abhayaṃ sarvabhūtebhyastaddānam ativartate
- 6
वसन्विषयमध्ये ऽपि न वसत्येव बुद्धिमान्
संवसत्येव दुर्बुद्धिर् असत्सु विषयेष्वपि
vasanviṣayamadhye 'pi na vasatyeva buddhimān
saṃvasatyeva durbuddhir asatsu viṣayeṣvapi
- 7
नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञम् आपः पुष्करपर्णवत्
अप्राज्ञम् अधिकं पापं श्लिष्यते जतु काष्ठवत्
nādharmaḥ śliṣyate prājñam āpaḥ puṣkaraparṇavat
aprājñam adhikaṃ pāpaṃ śliṣyate jatu kāṣṭhavat
- 8
नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारम् अभिमुञ्चति
कर्ता खलु यथाकालं तत्सर्वम् अभिपद्यते
न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः
nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartāram abhimuñcati
kartā khalu yathākālaṃ tatsarvam abhipadyate
na bhidyante kṛtātmāna ātmapratyayadarśinaḥ
- 9
बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते
शुभाशुभेषु सक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम्
buddhikarmendriyāṇāṃ hi pramatto yo na budhyate
śubhāśubheṣu saktātmā prāpnoti sumahadbhayam
- 10
वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा
विषये वर्तमानो ऽपि न स पापेन युज्यते
vītarāgo jitakrodhaḥ samyagbhavati yaḥ sadā
viṣaye vartamāno 'pi na sa pāpena yujyate
- 11
मर्यादायां धर्मसेतुर्निबद्धो नैव सीदति
पुष्टस्रोत इवायत्तः स्फीतो भवति संचयः
maryādāyāṃ dharmaseturnibaddho naiva sīdati
puṣṭasrota ivāyattaḥ sphīto bhavati saṃcayaḥ
- 12
यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना
आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते
yathā bhānugataṃ tejo maṇiḥ śuddhaḥ samādhinā
ādatte rājaśārdūla tathā yogaḥ pravartate
- 13
यथा तिलानाम् इह पुष्पसंश्रयात्पृथक्पृथग्याति गुणो ऽतिसौम्यताम्
तथा नराणां भुवि भावितात्मनां यथाश्रयं सत्त्वगुणः प्रवर्तते
yathā tilānām iha puṣpasaṃśrayātpṛthakpṛthagyāti guṇo 'tisaumyatām
tathā narāṇāṃ bhuvi bhāvitātmanāṃ yathāśrayaṃ sattvaguṇaḥ pravartate
- 14
जहाति दारान् इहते न संपदः सदश्वयानं विविधाश्च याः क्रियाः
त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नरस्तदास्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते
jahāti dārān ihate na saṃpadaḥ sadaśvayānaṃ vividhāśca yāḥ kriyāḥ
triviṣṭape jātamatiryadā narastadāsya buddhirviṣayeṣu bhidyate
- 15
प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो यो बुध्यते ह्यात्महितं कदाचन
स सर्वभावानुगतेन चेतसा नृपामिषेणेव झषो विकृष्यते
prasaktabuddhirviṣayeṣu yo naro yo budhyate hyātmahitaṃ kadācana
sa sarvabhāvānugatena cetasā nṛpāmiṣeṇeva jhaṣo vikṛṣyate
- 16
संघातवान्मर्त्यलोकः परस्परम् अपाश्रितः
कदलीगर्भनिःसारो नौर् इवाप्सु निमज्जति
saṃghātavānmartyalokaḥ parasparam apāśritaḥ
kadalīgarbhaniḥsāro naur ivāpsu nimajjati
- 17
न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते
क्रिया हि धर्मस्य सदैव शोभना यदा नरो मृत्युमुखे ऽभिवर्तते
na dharmakālaḥ puruṣasya niścito na cāpi mṛtyuḥ puruṣaṃ pratīkṣate
kriyā hi dharmasya sadaiva śobhanā yadā naro mṛtyumukhe 'bhivartate
- 18
यथान्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासाद् एव गच्छति
तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम्
yathāndhaḥ svagṛhe yukto hyabhyāsād eva gacchati
tathā yuktena manasā prājño gacchati tāṃ gatim
- 19
मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम्
अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत्
maraṇaṃ janmani proktaṃ janma vai maraṇāśritam
avidvānmokṣadharmeṣu baddho bhramati cakravat
- 20
यथा मृणालो ऽनुगतम् आशु मुञ्चति कर्दमम्
तथात्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते
मनः प्रणयते ऽऽत्मानं स एनम् अभियुञ्जति
yathā mṛṇālo 'nugatam āśu muñcati kardamam
tathātmā puruṣasyeha manasā parimucyate
manaḥ praṇayate ''tmānaṃ sa enam abhiyuñjati
- 21
परार्थे वर्तमानस्तु स्वकार्यं यो ऽभिमन्यते
इन्द्रियार्थेषु सक्तः सन्स्वकार्यात्परिहीयते
parārthe vartamānastu svakāryaṃ yo 'bhimanyate
indriyārtheṣu saktaḥ sansvakāryātparihīyate
- 22
अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम्
प्राप्नोति स्वकृतैर् आत्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च
adhastiryaggatiṃ caiva svarge caiva parāṃ gatim
prāpnoti svakṛtair ātmā prājñasyehetarasya ca
- 23
मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै न्यस्यते द्रवः
तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयम् अश्नुते
mṛnmaye bhājane pakve yathā vai nyasyate dravaḥ
tathā śarīraṃ tapasā taptaṃ viṣayam aśnute
- 24
विषयान् अश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम्
यस्तु भोगांस्त्यजेद् आत्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति
viṣayān aśnute yastu na sa bhokṣyatyasaṃśayam
yastu bhogāṃstyajed ātmā sa vai bhoktuṃ vyavasyati
- 25
नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः
जात्यन्ध इव पन्थानम् आवृतात्मा न बुध्यते
nīhāreṇa hi saṃvītaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ
jātyandha iva panthānam āvṛtātmā na budhyate
- 26
वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम्
तथा मर्त्यार्णवे जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः
vaṇigyathā samudrādvai yathārthaṃ labhate dhanam
tathā martyārṇave jantoḥ karmavijñānato gatiḥ
- 27
अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन्
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा
ahorātramaye loke jarārūpeṇa saṃcaran
mṛtyurgrasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā
- 28
स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते
नाकृतं लभते कश्चित्किंचिद् अत्र प्रियाप्रियम्
svayaṃ kṛtāni karmāṇi jāto jantuḥ prapadyate
nākṛtaṃ labhate kaścitkiṃcid atra priyāpriyam
- 29
शयानं यान्तम् आसीनं प्रवृत्तं विषयेषु च
शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा
śayānaṃ yāntam āsīnaṃ pravṛttaṃ viṣayeṣu ca
śubhāśubhāni karmāṇi prapadyante naraṃ sadā
- 30
न ह्यन्यत्तीरम् आसाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति
दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे
na hyanyattīram āsādya punastartuṃ vyavasyati
durlabho dṛśyate hyasya vinipāto mahārṇave

