31 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
क्षत्रधर्मान्न पापीयान्धर्मो ऽस्ति भरतर्षभ
अभियाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम्
yudhiṣṭhira uvāca
kṣatradharmānna pāpīyāndharmo 'sti bharatarṣabha
abhiyāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam
- 2
अथ स्म कर्मणा येन लोकाञ्जयति पार्थिवः
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ
atha sma karmaṇā yena lokāñjayati pārthivaḥ
vidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha
- 3
भीष्म उवाच
निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च
यज्ञैर्दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयो ऽमलाः
bhīṣma uvāca
nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca
yajñairdānaiśca rājāno bhavanti śucayo 'malāḥ
- 4
उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिनः
त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः
uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ
ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ
- 5
अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलैः
अनुग्रहेण भूतानां पुण्यम् एषां प्रवर्धते
apavidhyanti pāpāni dānayajñatapobalaiḥ
anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyam eṣāṃ pravardhate
- 6
यथैव क्षेत्रनिर्दाता निर्दन्वै क्षेत्रम् एकदा
हिनस्ति कक्षं धान्यं च न च धान्यं विनश्यति
yathaiva kṣetranirdātā nirdanvai kṣetram ekadā
hinasti kakṣaṃ dhānyaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati
- 7
एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्यान् अथैकदा
तस्यैषा निष्कृतिः कृत्स्ना भूतानां भावनं पुनः
evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyān athaikadā
tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtsnā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ
- 8
यो भूतानि धनज्यानाद्वधात्क्लेशाच्च रक्षति
दस्युभ्यः प्राणदानात्स धनदः सुखदो विराट्
yo bhūtāni dhanajyānādvadhātkleśācca rakṣati
dasyubhyaḥ prāṇadānātsa dhanadaḥ sukhado virāṭ
- 9
स सर्वयज्ञैर् ईजानो राजाथाभयदक्षिणैः
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम्
sa sarvayajñair ījāno rājāthābhayadakṣiṇaiḥ
anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām
- 10
ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने यो ऽभिनिःसृत्य युध्यते
आत्मानं यूपम् उच्छ्रित्य स यज्ञो ऽनन्तदक्षिणः
brāhmaṇārthe samutpanne yo 'bhiniḥsṛtya yudhyate
ātmānaṃ yūpam ucchritya sa yajño 'nantadakṣiṇaḥ
- 11
अभीतो विकिरञ्शत्रून्प्रतिगृह्णञ्शरांस्तथा
न तस्मात्त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन
abhīto vikirañśatrūnpratigṛhṇañśarāṃstathā
na tasmāttridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃcana
- 12
तस्य यावन्ति शस्त्राणि त्वचं भिन्दन्ति संयुगे
तावतः सो ऽश्नुते लोकान्सर्वकामदुहो ऽक्षयान्
tasya yāvanti śastrāṇi tvacaṃ bhindanti saṃyuge
tāvataḥ so 'śnute lokānsarvakāmaduho 'kṣayān
- 13
न तस्य रुधिरं गात्राद् आवेधेभ्यः प्रवर्तते
स ह तेनैव रक्तेन सर्वपापैः प्रमुच्यते
na tasya rudhiraṃ gātrād āvedhebhyaḥ pravartate
sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ pramucyate
- 14
यानि दुःखानि सहते व्रणानाम् अभितापने
न ततो ऽस्ति तपो भूय इति धर्मविदो विदुः
yāni duḥkhāni sahate vraṇānām abhitāpane
na tato 'sti tapo bhūya iti dharmavido viduḥ
- 15
पृष्ठतो भीरवः संख्ये वर्तन्ते ऽधमपूरुषाः
शूराच्छरणम् इच्छन्तः पर्जन्याद् इव जीवनम्
pṛṣṭhato bhīravaḥ saṃkhye vartante 'dhamapūruṣāḥ
śūrāccharaṇam icchantaḥ parjanyād iva jīvanam
- 16
यदि शूरस्तथा क्षेमे प्रतिरक्षेत्तथा भये
प्रतिरूपं जनाः कुर्युर्न च तद्वर्तते तथा
yadi śūrastathā kṣeme pratirakṣettathā bhaye
pratirūpaṃ janāḥ kuryurna ca tadvartate tathā
- 17
यदि ते कृतम् आज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम्
युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद्वर्तते तथा
yadi te kṛtam ājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam
yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryuste na ca tadvartate tathā
- 18
पुरुषाणां समानानां दृश्यते महद् अन्तरम्
संग्रामे ऽनीकवेलायाम् उत्क्रुष्टे ऽभिपतत्सु च
puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahad antaram
saṃgrāme 'nīkavelāyām utkruṣṭe 'bhipatatsu ca
- 19
पतत्यभिमुखः शूरः परान्भीरुः पलायते
आस्थायास्वर्ग्यम् अध्वानं सहायान्विषमे त्यजन्
patatyabhimukhaḥ śūraḥ parānbhīruḥ palāyate
āsthāyāsvargyam adhvānaṃ sahāyānviṣame tyajan
- 20
मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्ठाः पुरुषाधमान्
ये सहायान्रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान्ययुः
mā sma tāṃstādṛśāṃstāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamān
ye sahāyānraṇe hitvā svastimanto gṛhānyayuḥ
- 21
अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः
त्यागेन यः सहायानां स्वान्प्राणांस्त्रातुम् इच्छति
asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ
tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svānprāṇāṃstrātum icchati
- 22
तं हन्युः काष्ठलोष्टैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना
पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युर् ईदृशाः
taṃ hanyuḥ kāṣṭhaloṣṭairvā daheyurvā kaṭāgninā
paśuvanmārayeyurvā kṣatriyā ye syur īdṛśāḥ
- 23
अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत्
विसृजञ्श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन्
adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yacchayyāmaraṇaṃ bhavet
visṛjañśleṣmapittāni kṛpaṇaṃ paridevayan
- 24
अविक्षतेन देहेन प्रलयं यो ऽधिगच्छति
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः
avikṣatena dehena pralayaṃ yo 'dhigacchati
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ
- 25
न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते
शौटीराणाम् अशौटीरम् अधर्म्यं कृपणं च तत्
na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate
śauṭīrāṇām aśauṭīram adharmyaṃ kṛpaṇaṃ ca tat
- 26
इदं दुःखम् अहो कष्टं पापीय इति निष्टनन्
प्रतिध्वस्तमुखः पूतिर् अमात्यान्बहु शोचयन्
idaṃ duḥkham aho kaṣṭaṃ pāpīya iti niṣṭanan
pratidhvastamukhaḥ pūtir amātyānbahu śocayan
- 27
अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मृत्युम् अपीच्छति
वीरो दृप्तो ऽभिमानी च नेदृशं मृत्युम् अर्हति
arogāṇāṃ spṛhayate muhurmṛtyum apīcchati
vīro dṛpto 'bhimānī ca nedṛśaṃ mṛtyum arhati
- 28
रणेषु कदनं कृत्वा ज्ञातिभिः परिवारितः
तीक्ष्णैः शस्त्रैः सुविक्लिष्टः क्षत्रियो मृत्युम् अर्हति
raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā jñātibhiḥ parivāritaḥ
tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kṣatriyo mṛtyum arhati
- 29
शूरो हि सत्यमन्युभ्याम् आविष्टो युध्यते भृशम्
कृत्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते
śūro hi satyamanyubhyām āviṣṭo yudhyate bhṛśam
kṛtyamānāni gātrāṇi parairnaivāvabudhyate
- 30
स संख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम्
स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम्
sa saṃkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam
svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti salokatām

