141 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिकक्रियाः
ययुस्ते नगराकारै रथैः पाण्डवयादवाः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇikakriyāḥ
yayuste nagarākārai rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ
- 2
प्रपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्मम् आसाद्य चानघम्
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम्
prapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmam āsādya cānagham
sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam
- 3
व्यासादीन् अभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः
निषेदुर् अभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः
vyāsādīn abhivādyarṣīnsarvaistaiścābhinanditāḥ
niṣedur abhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ
- 4
ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्याभिवाद्य च
tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
abravītprāñjalirbhīṣmaṃ pratipūjyābhivādya ca
- 5
य एष राजा राजेति शब्दश्चरति भारत
कथम् एष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह
ya eṣa rājā rājeti śabdaścarati bhārata
katham eṣa samutpannastanme brūhi pitāmaha
- 6
तुल्यपाणिशिरोग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठभुजोदरः
tulyapāṇiśirogrīvastulyabuddhīndriyātmakaḥ
tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhabhujodaraḥ
- 7
तुल्यशुक्रास्थिमज्जश्च तुल्यमांसासृग् एव च
निःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान्
tulyaśukrāsthimajjaśca tulyamāṃsāsṛg eva ca
niḥśvāsocchvāsatulyaśca tulyaprāṇaśarīravān
- 8
समानजन्ममरणः समः सर्वगुणैर्नृणाम्
विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथम् एको ऽधितिष्ठति
samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvaguṇairnṛṇām
viśiṣṭabuddhīñśūrāṃśca katham eko 'dhitiṣṭhati
- 9
कथम् एको महीं कृत्स्नां वीरशूरार्यसंकुलाम्
रक्षत्यपि च लोको ऽस्य प्रसादम् अभिवाञ्छति
katham eko mahīṃ kṛtsnāṃ vīraśūrāryasaṃkulām
rakṣatyapi ca loko 'sya prasādam abhivāñchati
- 10
एकस्य च प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति
व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः
ekasya ca prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati
vyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ
- 11
एतद् इच्छाम्यहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ
श्रोतुं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर
etad icchāmyahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha
śrotuṃ tanme yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara
- 12
नैतत्कारणम् अल्पं हि भविष्यति विशां पते
यद् एकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति संनतिम्
naitatkāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati viśāṃ pate
yad ekasmiñjagatsarvaṃ devavadyāti saṃnatim
- 13
भीष्म उवाच
नियतस्त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वम् अशेषतः
यथा राज्यं समुत्पन्नम् आदौ कृतयुगे ऽभवत्
bhīṣma uvāca
niyatastvaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvam aśeṣataḥ
yathā rājyaṃ samutpannam ādau kṛtayuge 'bhavat
- 14
नैव राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकः
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम्
naiva rājyaṃ na rājāsīnna daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ
dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam
- 15
पालयानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत
खेदं परमम् आजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत्
pālayānāstathānyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata
khedaṃ paramam ājagmustatastānmoha āviśat
- 16
ते मोहवशम् आपन्ना मानवा मनुजर्षभ
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषाम् अनीनशत्
te mohavaśam āpannā mānavā manujarṣabha
pratipattivimohācca dharmasteṣām anīnaśat
- 17
नष्टायां प्रतिपत्तौ तु मोहवश्या नरास्तदा
लोभस्य वशम् आपन्नाः सर्वे भारतसत्तम
naṣṭāyāṃ pratipattau tu mohavaśyā narāstadā
lobhasya vaśam āpannāḥ sarve bhāratasattama
- 18
अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः
कामो नामापरस्तत्र समपद्यत वै प्रभो
aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujāstataḥ
kāmo nāmāparastatra samapadyata vai prabho
- 19
तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नाम समस्पृशत्
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर
tāṃstu kāmavaśaṃ prāptānrāgo nāma samaspṛśat
raktāśca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira
- 20
अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च
भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन्
agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca
bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan
- 21
विप्लुते नरलोके ऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह
नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशम् अथागमत्
viplute naraloke 'smiṃstato brahma nanāśa ha
nāśācca brahmaṇo rājandharmo nāśam athāgamat
- 22
नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासम् अथागमन्
ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः
naṣṭe brahmaṇi dharme ca devāstrāsam athāgaman
te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
- 23
प्रपद्य भगवन्तं ते देवा लोकपितामहम्
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखशोकभयार्दिताः
prapadya bhagavantaṃ te devā lokapitāmaham
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ
- 24
भगवन्नरलोकस्थं नष्टं ब्रह्म सनातनम्
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयम् आविशत्
bhagavannaralokasthaṃ naṣṭaṃ brahma sanātanam
lobhamohādibhirbhāvaistato no bhayam āviśat
- 25
ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मो ऽप्यनशद् ईश्वर
ततः स्म समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वर
brahmaṇaśca praṇāśena dharmo 'pyanaśad īśvara
tataḥ sma samatāṃ yātā martyaistribhuvaneśvara
- 26
अधो हि वर्षम् अस्माकं मर्त्यास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः
क्रियाव्युपरमात्तेषां ततो ऽगच्छाम संशयम्
adho hi varṣam asmākaṃ martyāstūrdhvapravarṣiṇaḥ
kriyāvyuparamātteṣāṃ tato 'gacchāma saṃśayam
- 27
अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह
त्वत्प्रभावसमुत्थो ऽसौ प्रभावो नो विनश्यति
atra niḥśreyasaṃ yannastaddhyāyasva pitāmaha
tvatprabhāvasamuttho 'sau prabhāvo no vinaśyati
- 28
तान् उवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः
श्रेयो ऽहं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः
tān uvāca surānsarvānsvayaṃbhūrbhagavāṃstataḥ
śreyo 'haṃ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ
- 29
ततो ऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम्
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः
tato 'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam
yatra dharmastathaivārthaḥ kāmaścaivānuvarṇitaḥ
- 30
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयंभुवा
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गणः
trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṃbhuvā
caturtho mokṣa ityeva pṛthagarthaḥ pṛthaggaṇaḥ

