38 shlokas
- 1
व्यास उवाच
अथ चेद्रोचयेद् एतद्द्रुह्येत मनसा तथा
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत्
vyāsa uvāca
atha cedrocayed etaddruhyeta manasā tathā
unmajjaṃśca nimajjaṃśca jñānavānplavavānbhavet
- 2
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः
नाबुधास्तारयन्त्यन्यान् आत्मानं वा कथंचन
prajñayā nirmitairdhīrāstārayantyabudhānplavaiḥ
nābudhāstārayantyanyān ātmānaṃ vā kathaṃcana
- 3
छिन्नदोषो मुनिर्योगान्युक्तो युञ्जीत द्वादश
दशकर्मसुखान् अर्थान् उपायापायनिर्भयः
chinnadoṣo muniryogānyukto yuñjīta dvādaśa
daśakarmasukhān arthān upāyāpāyanirbhayaḥ
- 4
चक्षुर् आचारवित्प्राज्ञो मनसा दर्शनेन च
यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानम् उत्तमम्
ज्ञानेन यच्छेद् आत्मानं य इच्छेच्छान्तिम् आत्मनः
cakṣur ācāravitprājño manasā darśanena ca
yacchedvāṅmanasī buddhyā ya icchejjñānam uttamam
jñānena yacched ātmānaṃ ya icchecchāntim ātmanaḥ
- 5
एतेषां चेद् अनुद्रष्टा पुरुषो ऽपि सुदारुणः
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचो ऽजपः
eteṣāṃ ced anudraṣṭā puruṣo 'pi sudāruṇaḥ
yadi vā sarvavedajño yadi vāpyanṛco 'japaḥ
- 6
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता
yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ
yadi vā puruṣavyāghro yadi vā klaibyadhāritā
- 7
तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम्
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ऽप्येकम् अन्ततः
अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते
taratyeva mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgaram
evaṃ hyetena yogena yuñjāno 'pyekam antataḥ
api jijñāsamāno hi śabdabrahmātivartate
- 8
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः
dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūbaraḥ
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyurjīvabandhanaḥ
- 9
चेतनाबन्धुरश्चारुर् आचारग्रहनेमिवान्
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः
cetanābandhuraścārur ācāragrahanemivān
darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ
- 10
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः
prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ
kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ
- 11
त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते
tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagocaraḥ
jīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate
- 12
अथ संत्वरमाणस्य रथम् एतं युयुक्षतः
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम्
atha saṃtvaramāṇasya ratham etaṃ yuyukṣataḥ
akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam
- 13
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः
sapta yo dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ pratipadyate
pṛṣṭhataḥ pārśvataścānyā yāvatyastāḥ pradhāraṇāḥ
- 14
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः
ज्योतिषो यत्तद् ऐश्वर्यम् अहंकारस्य बुद्धितः
kramaśaḥ pārthivaṃ yacca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ
jyotiṣo yattad aiśvaryam ahaṃkārasya buddhitaḥ
- 15
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः
avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate
vikramāścāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ
- 16
अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिम् आत्मनि पश्यतः
निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत्
athāsya yogayuktasya siddhim ātmani paśyataḥ
nirmathyamānaḥ sūkṣmatvādrūpāṇīmāni darśayet
- 17
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत
śaiśirastu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥ
tathā dehādvimuktasya pūrvarūpaṃ bhavatyuta
- 18
अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम्
जलरूपम् इवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति
atha dhūmasya virame dvitīyaṃ rūpadarśanam
jalarūpam ivākāśe tatraivātmani paśyati
- 19
अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशते
तस्मिन्न् उपरते चास्य पीतवस्त्रवद् इष्यते
ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते
apāṃ vyatikrame cāpi vahnirūpaṃ prakāśate
tasminn uparate cāsya pītavastravad iṣyate
ūrṇārūpasavarṇaṃ ca tasya rūpaṃ prakāśate
- 20
अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्मम् अप्यजः
अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यम् अव्यक्तं ब्रह्मणो ऽस्य वै
atha śvetāṃ gatiṃ gatvā vāyavyaṃ sūkṣmam apyajaḥ
aśuklaṃ cetasaḥ saukṣmyam avyaktaṃ brahmaṇo 'sya vai
- 21
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु
जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिर् इष्टा विधीयते
eteṣvapi hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu
jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭir iṣṭā vidhīyate
- 22
प्रजापतिर् इवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजति प्रजाः
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा
prajāpatir ivākṣobhyaḥ śarīrātsṛjati prajāḥ
aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā
- 23
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोर् इति स्मृतः
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति
pṛthivīṃ kampayatyeko guṇo vāyor iti smṛtaḥ
ākāśabhūtaścākāśe savarṇatvātpraṇaśyati
- 24
वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयान्
न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा
varṇato gṛhyate cāpi kāmātpibati cāśayān
na cāsya tejasā rūpaṃ dṛśyate śāmyate tathā
- 25
अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर्वशानुगाः
षण्णाम् आत्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ
ahaṃkārasya vijiteḥ pañcaite syurvaśānugāḥ
ṣaṇṇām ātmani buddhau ca jitāyāṃ prabhavatyatha
- 26
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते
तथैव व्यक्तम् आत्मानम् अव्यक्तं प्रतिपद्यते
nirdoṣā pratibhā hyenaṃ kṛtsnā samabhivartate
tathaiva vyaktam ātmānam avyaktaṃ pratipadyate
- 27
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः
तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे
तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे
yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥ
tatrāvyaktamayīṃ vyākhyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me
tathā vyaktamayīṃ caiva saṃkhyāṃ pūrvaṃ nibodha me
- 28
पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम्
योगे सांख्ये ऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु
pañcaviṃśatitattvāni tulyānyubhayataḥ samam
yoge sāṃkhye 'pi ca tathā viśeṣāṃstatra me śṛṇu
- 29
प्रोक्तं तद्व्यक्तम् इत्येव जायते वर्धते च यत्
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम्
proktaṃ tadvyaktam ityeva jāyate vardhate ca yat
jīryate mriyate caiva caturbhirlakṣaṇairyutam
- 30
विपरीतम् अतो यत्तु तद् अव्यक्तम् उदाहृतम्
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ
viparītam ato yattu tad avyaktam udāhṛtam
dvāvātmānau ca vedeṣu siddhānteṣvapyudāhṛtau

