61 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम्
धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखम् आप्नुयात्
yudhiṣṭhira uvāca
īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanam
dhanatṛṣṇābhibhūtaśca kiṃ kurvansukham āpnuyāt
- 2
भीष्म उवाच
सर्वसाम्यम् अनायासः सत्यवाक्यं च भारत
निर्वेदश्चाविवित्सा च यस्य स्यात्स सुखी नरः
bhīṣma uvāca
sarvasāmyam anāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata
nirvedaścāvivitsā ca yasya syātsa sukhī naraḥ
- 3
एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये
एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम्
etānyeva padānyāhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntaye
eṣa svargaśca dharmaśca sukhaṃ cānuttamaṃ satām
- 4
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
nirvedānmaṅkinā gītaṃ tannibodha yudhiṣṭhira
- 5
ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः
केनचिद्धनशेषेण क्रीतवान्दम्यगोयुगम्
īhamāno dhanaṃ maṅkirbhagnehaśca punaḥ punaḥ
kenaciddhanaśeṣeṇa krītavāndamyagoyugam
- 6
सुसम्बद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ
आसीनम् उष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम्
susambaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau
āsīnam uṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām
- 7
तयोः सम्प्राप्तयोर् उष्ट्रः स्कन्धदेशम् अमर्षणः
उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः
tayoḥ samprāptayor uṣṭraḥ skandhadeśam amarṣaṇaḥ
utthāyotkṣipya tau damyau prasasāra mahājavaḥ
- 8
ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना
म्रियमाणौ च सम्प्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीद् इदम्
hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā
mriyamāṇau ca samprekṣya maṅkistatrābravīd idam
- 9
न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम्
युक्तेन श्रद्धया सम्यग् ईहां समनुतिष्ठता
na caivāvihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāpīhituṃ dhanam
yuktena śraddhayā samyag īhāṃ samanutiṣṭhatā
- 10
कृतस्य पूर्वं चानर्थैर्युक्तस्याप्यनुतिष्ठतः
इमं पश्यत संगत्या मम दैवम् उपप्लवम्
kṛtasya pūrvaṃ cānarthairyuktasyāpyanutiṣṭhataḥ
imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivam upaplavam
- 11
उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणेव गच्छति
उत्क्षिप्य काकतालीयम् उन्माथेनेव जम्बुकः
udyamyodyamya me damyau viṣameṇeva gacchati
utkṣipya kākatālīyam unmātheneva jambukaḥ
- 12
मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम
शुद्धं हि दैवम् एवेदम् अतो नैवास्ति पौरुषम्
maṇī voṣṭrasya lambete priyau vatsatarau mama
śuddhaṃ hi daivam evedam ato naivāsti pauruṣam
- 13
यदि वाप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित्
अन्विष्यमाणं तद् अपि दैवम् एवावतिष्ठते
yadi vāpyupapadyeta pauruṣaṃ nāma karhicit
anviṣyamāṇaṃ tad api daivam evāvatiṣṭhate
- 14
तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखम् ईप्सता
सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने
tasmānnirveda eveha gantavyaḥ sukham īpsatā
sukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaścārthasādhane
- 15
अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता
प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात्
aho samyakśukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatā
pratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt
- 16
यः कामान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैनान्केवलांस्त्यजेत्
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते
yaḥ kāmānprāpnuyātsarvānyaścainānkevalāṃstyajet
prāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate
- 17
नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वो ऽस्ति कश्चन
शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते
nāntaṃ sarvavivitsānāṃ gatapūrvo 'sti kaścana
śarīre jīvite caiva tṛṣṇā mandasya vardhate
- 18
निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामक
असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे तनो
nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmaka
asakṛccāsi nikṛto na ca nirvidyase tano
- 19
यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया
मा मां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक
yadi nāhaṃ vināśyaste yadyevaṃ ramase mayā
mā māṃ yojaya lobhena vṛthā tvaṃ vittakāmuka
- 20
संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः
कदा विमोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक
saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ
kadā vimokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka
- 21
अहो नु मम बालिश्यं यो ऽहं क्रीडनकस्तव
किं नैव जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यताम् इयात्
aho nu mama bāliśyaṃ yo 'haṃ krīḍanakastava
kiṃ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatām iyāt
- 22
न पूर्वे नापरे जातु कामानाम् अन्तम् आप्नुवन्
त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धो ऽस्मि जागृमि
na pūrve nāpare jātu kāmānām antam āpnuvan
tyaktvā sarvasamārambhānpratibuddho 'smi jāgṛmi
- 23
नूनं ते हृदयं काम वज्रसारमयं दृढम्
यद् अनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते
nūnaṃ te hṛdayaṃ kāma vajrasāramayaṃ dṛḍham
yad anarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate
- 24
त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव
तवाहं सुखम् अन्विच्छन्न् आत्मन्युपलभे सुखम्
tyajāmi kāma tvāṃ caiva yacca kiṃcitpriyaṃ tava
tavāhaṃ sukham anvicchann ātmanyupalabhe sukham
- 25
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे
न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि
kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase
na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo na bhaviṣyasi
- 26
ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी
लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा
īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasī
labdhanāśo yathā mṛtyurlabdhaṃ bhavati vā na vā
- 27
परेत्य यो न लभते ततो दुःखतरं नु किम्
न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति
paretya yo na labhate tato duḥkhataraṃ nu kim
na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati
- 28
अनुतर्षुल एवार्थः स्वादु गाङ्गम् इवोदकम्
मद्विलापनम् एतत्तु प्रतिबुद्धो ऽस्मि संत्यज
anutarṣula evārthaḥ svādu gāṅgam ivodakam
madvilāpanam etattu pratibuddho 'smi saṃtyaja
- 29
य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः
स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम्
ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ
sa yātvito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham
- 30
न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु
तस्माद् उत्सृज्य सर्वान्वः सत्यम् एवाश्रयाम्यहम्
na yuṣmāsviha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu
tasmād utsṛjya sarvānvaḥ satyam evāśrayāmyaham

