19 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः
तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामि भारत
yudhiṣṭhira uvāca
mokṣaḥ pitāmahenokta upāyānnānupāyataḥ
tam upāyaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmi bhārata
- 2
भीष्म उवाच
त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम्
यद् उपायेन सर्वार्थान्नित्यं मृगयसे ऽनघ
bhīṣma uvāca
tvayyevaitanmahāprājña yuktaṃ nipuṇadarśanam
yad upāyena sarvārthānnityaṃ mṛgayase 'nagha
- 3
करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सानघ
एवं धर्माभ्युपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम्
karaṇe ghaṭasya yā buddhirghaṭotpattau na sānagha
evaṃ dharmābhyupāyeṣu nānyaddharmeṣu kāraṇam
- 4
पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम्
एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु
pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam
ekaḥ panthā hi mokṣasya tanme vistarataḥ śṛṇu
- 5
क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात्
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति
kṣamayā krodham ucchindyātkāmaṃ saṃkalpavarjanāt
sattvasaṃsevanāddhīro nidrām ucchettum arhati
- 6
अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात्
इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत्
apramādādbhayaṃ rakṣecchvāsaṃ kṣetrajñaśīlanāt
icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet
- 7
भ्रमं प्रमोहम् आवर्तम् अभ्यासाद्विनिवर्तयेत्
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित्
bhramaṃ pramoham āvartam abhyāsādvinivartayet
nidrāṃ ca pratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit
- 8
उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात्
लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात्
upadravāṃstathā rogānhitajīrṇamitāśanāt
lobhaṃ mohaṃ ca saṃtoṣādviṣayāṃstattvadarśanāt
- 9
अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद्धर्मम् उपेक्षया
आयत्या च जयेद् आशाम् अर्थं सङ्गविवर्जनात्
anukrośād adharmaṃ ca jayeddharmam upekṣayā
āyatyā ca jayed āśām arthaṃ saṅgavivarjanāt
- 10
अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः
कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः
anityatvena ca snehaṃ kṣudhaṃ yogena paṇḍitaḥ
kāruṇyenātmano mānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ
- 11
उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत्
मौनेन बहुभाष्यं च शौर्येण च भयं जयेत्
utthānena jayettandrīṃ vitarkaṃ niścayājjayet
maunena bahubhāṣyaṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet
- 12
यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा
ज्ञानम् आत्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेच्छान्तिर् आत्मनः
yacchedvāṅmanasī buddhyā tāṃ yacchejjñānacakṣuṣā
jñānam ātmā mahānyacchettaṃ yacchecchāntir ātmanaḥ
- 13
तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा
योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः
tad etad upaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā
yogadoṣānsamucchidya pañca yānkavayo viduḥ
- 14
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्
परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान्
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam
parityajya niṣeveta tathemānyogasādhanān
- 15
ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा
शौचम् आहारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः
dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā
śaucam āhārataḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ
- 16
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानम् अपहन्ति च
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते
etairvivardhate tejaḥ pāpmānam apahanti ca
sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca pravartate
- 17
धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्
dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam
- 18
अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम्
अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो व्यवस्थितिः
amūḍhatvam asaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam
adainyam anudīrṇatvam anudvego vyavasthitiḥ
- 19
एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः
तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतो ऽन्यथा
eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ
tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmato 'nyathā

