53 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः
धर्मम् आश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुम् अर्हसि पार्थिव
yudhiṣṭhira uvāca
dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ
dharmam āśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktum arhasi pārthiva
- 2
भीष्म उवाच
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया
bhīṣma uvāca
sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalaṃ tapaḥ
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā
- 3
यस्मिन्यस्मिंस्तु विनये यो यो याति विनिश्चयम्
स तम् एवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम
yasminyasmiṃstu vinaye yo yo yāti viniścayam
sa tam evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama
- 4
यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रम् असारवत्
तथा तथा विरागो ऽत्र जायते नात्र संशयः
yathā yathā ca paryeti lokatantram asāravat
tathā tathā virāgo 'tra jāyate nātra saṃśayaḥ
- 5
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः
evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira
ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimānnaraḥ
- 6
युधिष्ठिर उवाच
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते
यया बुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte
yayā buddhyā nudecchokaṃ tanme brūhi pitāmaha
- 7
भीष्म उवाच
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते
अहो दुःखम् इति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत्
bhīṣma uvāca
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte
aho duḥkham iti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret
- 8
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिद् इत्यब्रवीद्वचः
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
yathā senajitaṃ vipraḥ kaścid ityabravīdvacaḥ
- 9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम्
विषण्णवदनं दृष्ट्वा विप्रो वचनम् अब्रवीत्
putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam
viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā vipro vacanam abravīt
- 10
किं नु खल्वसि मूढस्त्वं शोच्यः किम् अनुशोचसि
यदा त्वाम् अपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम्
kiṃ nu khalvasi mūḍhastvaṃ śocyaḥ kim anuśocasi
yadā tvām api śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gatim
- 11
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम्
tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājanparyupāsate
sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam
- 12
सेनजिद् उवाच
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि
senajid uvāca
kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhistapodhana
kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yatprāpya na viṣīdasi
- 13
ब्राह्मण उवाच
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषक्तानि सर्वशः
आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम
brāhmaṇa uvāca
paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣaktāni sarvaśaḥ
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama
- 14
यथा मम तथान्येषाम् इति बुद्ध्या न मे व्यथा
एतां बुद्धिम् अहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे
yathā mama tathānyeṣām iti buddhyā na me vyathā
etāṃ buddhim ahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe
- 15
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ
- 16
एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम्
evaṃ putrāśca pautrāśca jñātayo bāndhavāstathā
teṣu sneho na kartavyo viprayogo hi tairdhruvam
- 17
अदर्शनाद् आपतितः पुनश्चादर्शनं गतः
न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन्कम् अनुशोचसि
adarśanād āpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ
na tvāsau veda na tvaṃ taṃ kaḥ sankam anuśocasi
- 18
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्
सुखात्संजायते दुःखम् एवम् एतत्पुनः पुनः
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham
sukhātsaṃjāyate duḥkham evam etatpunaḥ punaḥ
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham
- 19
सुखात्त्वं दुःखम् आपन्नः पुनर् आपत्स्यसे सुखम्
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्
sukhāttvaṃ duḥkham āpannaḥ punar āpatsyase sukham
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham
- 20
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः
न च प्रज्ञालम् अर्थानां न सुखानाम् अलं धनम्
nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya śatravaḥ
na ca prajñālam arthānāṃ na sukhānām alaṃ dhanam
- 21
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यम् असमृद्धये
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः
na buddhirdhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ
- 22
बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम्
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम्
buddhimantaṃ ca mūḍhaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim
durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham
- 23
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः
dhenurvatsasya gopasya svāminastaskarasya ca
payaḥ pibati yastasyā dhenustasyeti niścayaḥ
- 24
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः
ते नराः सुखम् एधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः
ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ
te narāḥ sukham edhante kliśyatyantarito janaḥ
- 25
अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे
अन्त्यप्राप्तिं सुखाम् आहुर्दुःखम् अन्तरम् अन्तयोः
antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire
antyaprāptiṃ sukhām āhurduḥkham antaram antayoḥ
- 26
ये तु बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वंद्वातीता विमत्सराः
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन
ye tu buddhisukhaṃ prāptā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ
tānnaivārthā na cānarthā vyathayanti kadācana
- 27
अथ ये बुद्धिम् अप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम्
ते ऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापम् उपयान्ति च
atha ye buddhim aprāptā vyatikrāntāśca mūḍhatām
te 'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpam upayānti ca
- 28
नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव
अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः
nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva
avalepena mahatā paridṛbdhā vicetasaḥ
- 29
सुखं दुःखान्तम् आलस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम्
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे
sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam
bhūtiścaiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase
- 30
सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्
प्राप्तं प्राप्तम् उपासीत हृदयेनापराजितः
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam
prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ

