21 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
शृणु पुत्र यथा ह्येष पुरुषः शाश्वतो ऽव्ययः
अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते
brahmovāca
śṛṇu putra yathā hyeṣa puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ
akṣayaścāprameyaśca sarvagaśca nirucyate
- 2
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयान्यैर्वापि सत्तम
सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः
na sa śakyastvayā draṣṭuṃ mayānyairvāpi sattama
saguṇo nirguṇo viśvo jñānadṛśyo hyasau smṛtaḥ
- 3
अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ
वसन्न् अपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः
aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasatyasau
vasann api śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ
- 4
ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः
सर्वेषां साक्षिभूतो ऽसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित्
mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥ
sarveṣāṃ sākṣibhūto 'sau na grāhyaḥ kenacitkvacit
- 5
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः
एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम्
viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ
ekaścarati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham
- 6
क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजानि च शुभाशुभे
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते
kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhe
tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate
- 7
नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेन केनचित्
सांख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम्
nāgatirna gatistasya jñeyā bhūtena kenacit
sāṃkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam
- 8
चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तमाम्
यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तं सनातनम्
cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi cottamām
yathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ taṃ sanātanam
- 9
तस्यैकत्वं महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः
महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः
tasyaikatvaṃ mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ
mahāpuruṣaśabdaṃ sa bibhartyekaḥ sanātanaḥ
- 10
एको हुताशो बहुधा समिध्यते एकः सूर्यस्तपसां योनिर् एका
एको वायुर्बहुधा वाति लोके महोदधिश्चाम्भसां योनिर् एकः
पुरुषश्चैको निर्गुणो विश्वरूपस्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति
eko hutāśo bahudhā samidhyate ekaḥ sūryastapasāṃ yonir ekā
eko vāyurbahudhā vāti loke mahodadhiścāmbhasāṃ yonir ekaḥ
puruṣaścaiko nirguṇo viśvarūpastaṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti
- 11
हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म हित्वा शुभाशुभम्
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः
hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma hitvā śubhāśubham
ubhe satyānṛte tyaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ
- 12
अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम्
विचरेद्यो यतिर्यत्तः स गच्छेत्पुरुषं प्रभुम्
acintyaṃ cāpi taṃ jñātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayam
vicaredyo yatiryattaḥ sa gacchetpuruṣaṃ prabhum
- 13
एवं हि परमात्मानं केचिद् इच्छन्ति पण्डिताः
एकात्मानं तथात्मानम् अपरे ऽध्यात्मचिन्तकाः
evaṃ hi paramātmānaṃ kecid icchanti paṇḍitāḥ
ekātmānaṃ tathātmānam apare 'dhyātmacintakāḥ
- 14
तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतः
स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः
न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रम् इवाम्भसा
tatra yaḥ paramātmā hi sa nityaṃ nirguṇaḥ smṛtaḥ
sa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥ
na lipyate phalaiścāpi padmapatram ivāmbhasā
- 15
कर्मात्मा त्वपरो यो ऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते
ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते हि सः
एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम्
karmātmā tvaparo yo 'sau mokṣabandhaiḥ sa yujyate
sasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate hi saḥ
evaṃ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣaste yathākramam
- 16
यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम वेद्यं परं बोधनीयं सबोद्धृ
मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशितव्यं घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम्
yattatkṛtsnaṃ lokatantrasya dhāma vedyaṃ paraṃ bodhanīyaṃ saboddhṛ
mantā mantavyaṃ prāśitā prāśitavyaṃ ghrātā ghreyaṃ sparśitā sparśanīyam
- 17
द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च
यद्वै प्रोक्तं गुणसाम्यं प्रधानं नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च
draṣṭā draṣṭavyaṃ śrāvitā śrāvaṇīyaṃ jñātā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ca
yadvai proktaṃ guṇasāmyaṃ pradhānaṃ nityaṃ caitacchāśvataṃ cāvyayaṃ ca
- 18
यद्वै सूते धातुर् आद्यं निधानं तद्वै विप्राः प्रवदन्ते ऽनिरुद्धम्
यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोज्यम्
yadvai sūte dhātur ādyaṃ nidhānaṃ tadvai viprāḥ pravadante 'niruddham
yadvai loke vaidikaṃ karma sādhu āśīryuktaṃ taddhi tasyopabhojyam
- 19
देवाः सर्वे मुनयः साधु दान्तास्तं प्राग्यज्ञैर्यज्ञभागं यजन्ते
अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः
मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र
devāḥ sarve munayaḥ sādhu dāntāstaṃ prāgyajñairyajñabhāgaṃ yajante
ahaṃ brahmā ādya īśaḥ prajānāṃ tasmājjātastvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ
matto jagajjaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca sarve vedāḥ sarahasyā hi putra
- 20
चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति
एवं स एव भगवाञ्ज्ञानेन प्रतिबोधितः
caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa krīḍati yathecchati
evaṃ sa eva bhagavāñjñānena pratibodhitaḥ
- 21
एतत्ते कथितं पुत्र यथावद् अनुपृच्छतः
सांख्यज्ञाने तथा योगे यथावद् अनुवर्णितम्
etatte kathitaṃ putra yathāvad anupṛcchataḥ
sāṃkhyajñāne tathā yoge yathāvad anuvarṇitam

