27 shlokas
- 1
राजपुत्र उवाच
न निकृत्या न दम्भेन ब्रह्मन्न् इच्छामि जीवितुम्
नाधर्मयुक्तान् इच्छेयम् अर्थान्सुमहतो ऽप्यहम्
rājaputra uvāca
na nikṛtyā na dambhena brahmann icchāmi jīvitum
nādharmayuktān iccheyam arthānsumahato 'pyaham
- 2
पुरस्ताद् एव भगवन्मयैतद् अपवर्जितम्
येन मां नाभिशङ्केत यद्वा कृत्स्नं हितं भवेत्
purastād eva bhagavanmayaitad apavarjitam
yena māṃ nābhiśaṅketa yadvā kṛtsnaṃ hitaṃ bhavet
- 3
आनृशंस्येन धर्मेण लोके ह्यस्मिञ्जिजीविषुः
नाहम् एतद् अलं कर्तुं नैतन्मय्युपपद्यते
ānṛśaṃsyena dharmeṇa loke hyasmiñjijīviṣuḥ
nāham etad alaṃ kartuṃ naitanmayyupapadyate
- 4
मुनिर् उवाच
उपपन्नस्त्वम् एतेन यथा क्षत्रिय भाषसे
प्रकृत्या ह्युपपन्नो ऽसि बुद्ध्या चाद्भुतदर्शन
munir uvāca
upapannastvam etena yathā kṣatriya bhāṣase
prakṛtyā hyupapanno 'si buddhyā cādbhutadarśana
- 5
उभयोर् एव वाम् अर्थे यतिष्ये तव तस्य च
संश्लेषं वा करिष्यामि शाश्वतं ह्यनपायिनम्
ubhayor eva vām arthe yatiṣye tava tasya ca
saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ hyanapāyinam
- 6
त्वादृशं हि कुले जातम् अनृशंसं बहुश्रुतम्
अमात्यं को न कुर्वीत राज्यप्रणयकोविदम्
tvādṛśaṃ hi kule jātam anṛśaṃsaṃ bahuśrutam
amātyaṃ ko na kurvīta rājyapraṇayakovidam
- 7
यस्त्वं प्रव्रजितो राज्याद्व्यसनं चोत्तमं गतः
आनृशंस्येन वृत्तेन क्षत्रियेच्छसि जीवितुम्
yastvaṃ pravrajito rājyādvyasanaṃ cottamaṃ gataḥ
ānṛśaṃsyena vṛttena kṣatriyecchasi jīvitum
- 8
आगन्ता मद्गृहं तात वैदेहः सत्यसंगरः
यथाहं तं नियोक्ष्यामि तत्करिष्यत्यसंशयम्
āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ
yathāhaṃ taṃ niyokṣyāmi tatkariṣyatyasaṃśayam
- 9
भीष्म उवाच
तत आहूय वैदेहं मुनिर्वचनम् अब्रवीत्
अयं राजकुले जातो विदिताभ्यन्तरो मम
bhīṣma uvāca
tata āhūya vaidehaṃ munirvacanam abravīt
ayaṃ rājakule jāto viditābhyantaro mama
- 10
आदर्श इव शुद्धात्मा शारदश्चन्द्रमा इव
नास्मिन्पश्यामि वृजिनं सर्वतो मे परीक्षितः
ādarśa iva śuddhātmā śāradaścandramā iva
nāsminpaśyāmi vṛjinaṃ sarvato me parīkṣitaḥ
- 11
तेन ते संधिर् एवास्तु विश्वसास्मिन्यथा मयि
न राज्यम् अनमात्येन शक्यं शास्तुम् अमित्रहन्
tena te saṃdhir evāstu viśvasāsminyathā mayi
na rājyam anamātyena śakyaṃ śāstum amitrahan
- 12
अमात्यः शूर एव स्याद्बुद्धिसम्पन्न एव च
ताभ्यां चैव भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनम्
धर्मात्मनां क्वचिल्लोके नान्यास्ति गतिर् ईदृशी
amātyaḥ śūra eva syādbuddhisampanna eva ca
tābhyāṃ caiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam
dharmātmanāṃ kvacilloke nānyāsti gatir īdṛśī
- 13
कृतात्मा राजपुत्रो ऽयं सतां मार्गम् अनुष्ठितः
सुसंगृहीतस्त्वेवैष त्वया धर्मपुरोगमः
संसेव्यमानः शत्रूंस्ते गृह्णीयान्महतो गणान्
kṛtātmā rājaputro 'yaṃ satāṃ mārgam anuṣṭhitaḥ
susaṃgṛhītastvevaiṣa tvayā dharmapurogamaḥ
saṃsevyamānaḥ śatrūṃste gṛhṇīyānmahato gaṇān
- 14
यद्ययं प्रतियुध्येत्त्वां स्वकर्म क्षत्रियस्य तत्
जिगीषमाणस्त्वां युद्धे पितृपैतामहे पदे
yadyayaṃ pratiyudhyettvāṃ svakarma kṣatriyasya tat
jigīṣamāṇastvāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade
- 15
त्वं चापि प्रतियुध्येथा विजिगीषुव्रते स्थितः
अयुद्ध्वैव नियोगान्मे वशे वैदेह ते स्थितः
tvaṃ cāpi pratiyudhyethā vijigīṣuvrate sthitaḥ
ayuddhvaiva niyogānme vaśe vaideha te sthitaḥ
- 16
स त्वं धर्मम् अवेक्षस्व त्यक्त्वाधर्मम् असांप्रतम्
न हि कामान्न च द्रोहात्स्वधर्मं हातुम् अर्हसि
sa tvaṃ dharmam avekṣasva tyaktvādharmam asāṃpratam
na hi kāmānna ca drohātsvadharmaṃ hātum arhasi
- 17
नैव नित्यं जयस्तात नैव नित्यं पराजयः
तस्माद्भोजयितव्यश्च भोक्तव्यश्च परो जनः
naiva nityaṃ jayastāta naiva nityaṃ parājayaḥ
tasmādbhojayitavyaśca bhoktavyaśca paro janaḥ
- 18
आत्मन्येव हि संदृश्यावुभौ जयपराजयौ
निःशेषकारिणां तात निःशेषकरणाद्भयम्
ātmanyeva hi saṃdṛśyāvubhau jayaparājayau
niḥśeṣakāriṇāṃ tāta niḥśeṣakaraṇādbhayam
- 19
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं वचनं ब्राह्मणर्षभम्
अभिपूज्याभिसत्कृत्य पूजार्हम् अनुमान्य च
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ brāhmaṇarṣabham
abhipūjyābhisatkṛtya pūjārham anumānya ca
- 20
यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्बहुश्रुतः
श्रेयस्कामो यथा ब्रूयाद् उभयोर्यत्क्षमं भवेत्
yathā brūyānmahāprājño yathā brūyādbahuśrutaḥ
śreyaskāmo yathā brūyād ubhayoryatkṣamaṃ bhavet
- 21
तथा वचनम् उक्तो ऽस्मि करिष्यामि च तत्तथा
एतद्धि परमं श्रेयो न मे ऽत्रास्ति विचारणा
tathā vacanam ukto 'smi kariṣyāmi ca tattathā
etaddhi paramaṃ śreyo na me 'trāsti vicāraṇā
- 22
ततः कौशल्यम् आहूय वैदेहो वाक्यम् अब्रवीत्
धर्मतो नीतितश्चैव बलेन च जितो मया
tataḥ kauśalyam āhūya vaideho vākyam abravīt
dharmato nītitaścaiva balena ca jito mayā
- 23
सो ऽहं त्वया त्वात्मगुणैर्जितः पार्थिवसत्तम
आत्मानम् अनवज्ञाय जितवद्वर्ततां भवान्
so 'haṃ tvayā tvātmaguṇairjitaḥ pārthivasattama
ātmānam anavajñāya jitavadvartatāṃ bhavān
- 24
नावमन्ये च ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषम्
नावमन्ये जयामीति जितवद्वर्ततां भवान्
nāvamanye ca te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣam
nāvamanye jayāmīti jitavadvartatāṃ bhavān
- 25
यथावत्पूजितो राजन्गृहं गन्तासि मे गृहात्
ततः सम्पूज्य तौ विप्रं विश्वस्तौ जग्मतुर्गृहान्
yathāvatpūjito rājangṛhaṃ gantāsi me gṛhāt
tataḥ sampūjya tau vipraṃ viśvastau jagmaturgṛhān
- 26
वैदेहस्त्वथ कौसल्यं प्रवेश्य गृहम् अञ्जसा
पाद्यार्घ्यमधुपर्कैस्तं पूजार्हं प्रत्यपूजयत्
vaidehastvatha kausalyaṃ praveśya gṛham añjasā
pādyārghyamadhuparkaistaṃ pūjārhaṃ pratyapūjayat
- 27
ददौ दुहितरं चास्मै रत्नानि विविधानि च
एष राज्ञां परो धर्मः सह्यौ जयपराजयौ
dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ sahyau jayaparājayau

